"АШИД МӨНХ"

Монгол газар усны нэрийн домог цуглуулах улсын уралдаан

2010-12-19T17:35:00.000-08:00

Та бүхэндээ Монгол газар усны домог цуглуулах улсын уралдааны зарыг танилцуулж байна. Та бүхэн энэхүү уралдаанд идэвхитэй оролцож нутаг орныхоо түүх домгийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээхэд идэвхитэй оролцоорой. Бид өдрөөс өдөрт түүх, соёл, зан заншил, газар нутгаа мэдэхгүй болж буй гэдэгтэй санал нийлэх байхаа. Жишээ нь нэг уулын ам байх ба түүнийг нутгийнхан Гамбаагийн өвөлжөө, Доржийн хаваржаа гэж хэлэх болж яасан урт хаваржаа, өвөлжөө юм. 2, 3 км үргэлжилсэн байх жишээтэй. Домог бүр ч мартагдах маягтай шинээр нэр хүртэл үүссэн байх юм. Цэнхэрийн халуун рашааныг нутгийнхан халуун ус гэх юм 1970 оноос хойш тэгэж нэршсэн бололтой сонсход бас л эвгүй юм. Цэнхэрийн халуун рашааны ард талыг толгойг Моби толгой гэдэг болж, Монгол Алтайн нурууны Алаг хайрхан уулын БНГ урд толгойг Моби толгой гэх юм. Эндээс юу хэлэх гээд байна гэхээр товчхондоо амьд сэрүүн байгаа хөгшдөөсөө нутаг орныхоо түүх, домгийг цуглуулж, газар нутгийнхаа талаар хойч үедээ уламжлуулан үлдээцгээе

ЧИГ БАРИМЖАА

2010-10-20T23:46:00.000-07:00

Таньж мэдэгдээгүй зүйлс хүмүүсийг үргэлж татдаг бөгөөд Дэлхийн алсын булан руу тэд тэмүүлж, сэтгэл дотроо бол хүн бүхэн аялагч байдаг. Харин таньж мэдэхгүй газар орчинд буцах замаа яаж олох вэ? Мэдээж, луужин, холбооны хэрэгсэл, газрын зургийн ачаар төөрөхгүй ч эдгээр хэрэгслүүд байхгүй бол яах вэ? Байхгүй бол эргэн тойрны зүйлсээр чиг баримжаа олохыг хичээ. Ингэж сурснаар үл мэдэгдэх газар орчныг зоригтой судалж болдог. Мэдээж, луужинтай байвал чиг баримжаа олоход хамгийн амархан. Харин байхгүй үед Нар, Сар, одоор баримжаалан, чиг баримжааг тодорхойлж болно. Дэлхийн хойд тал бөмбөлөгт бол шөнийн цагт Туйлын одоор /Алтан Гадас од/ чигээ олох нь хамгийн дээр. Энэ од дэлхийн тэнхлэгийн төсөөлж байгаа үргэлжлэл дээр бараг яг байрладаг учраас хойд зүгийг заадаг. Алтан Гадас одыг олохдоо Том Баавгай, Бага Баавгайн одны ордуудаар баримжаалж олбол хялбар.

Нар, цагаар чиг баримжааг тодорхойлох. Өдрийн цагт Нар найдвартай чиг баримжаа болно. Цагийн бүсээр бус орон нутгийн цагаар цагаа тааруулж, цагийн зүү болон 12 гэсэн тооны хоорондын өнцгийг нүдээр хувааж, цагийн зүүг Нар руу эргүүлбэл, ингэж үүссэн шугам нь хойд, өмнөд чигийг заадаг. Үдээс өмнө бол өмнө зүг нь Нарны баруун талд, үдээс хойш зүүн талд нь байна. Жишээ нь, 8 цагт өмнө зүг нь 10-н тоог дайран өнгөрч байгаа шугамын үргэлжлэл дээр оршино. Үд дунд Нар өмнө зүгт байрладаг. Энэ аргыг хойд болон дундын өргөргүүдэд хэрэглэх боломжтой бөгөөд өвлийн улиралд Нар доор байрладаг учраас зүг чигийг олох нарийвчлал нь зуныхаас илүү байдаг.

Сар, цагаар зүг чигийг олох. Тэргэл Сар нь тэнгэрийн хаяанд нарны эсрэг байрлах учраас яг шөнө дунд Сар өмнө зүгт /Хойд тал бөмбөлгийн/ байрлана. 12 цагийн зөрүү нь цаган дээр харагддаггүй учраас Сар, цагаар зүг чигийг олохдоо Нар, цагаар олохтой адил байдлаар тодорхойлно.

Гэвч Тэргэл сар тэнгэрийн хаяанд тэр болгон гарч ирэхгүй учир Сар дүүрэн биш байгаа үед зүг чигийг яаж тодорхойлох вэ? Ажиглалтын хугацааг цаган дээр тогтоогоод Сарны диаметрийг нүдэн баримжаагаар 12 тэнцүү хэсэгт хувааж, Сарны харагдаж байгаа хадуурын хөндлөн огтлол дотор хэдэн тийм хэсэг агуулагдаж байгааг баримжаагаар таамаглаж болно. Цаг ашиглан зүг чигийг тогтоох. Ю-өмнө, С-хойд зүг бол Сарны дискийн баруун тал хэсэг нь харагдах бөгөөд гарсан тоог ажиглалтын цагнаас хасах хэрэгтэй. Хэрэв Сар холдож байгаа бол сарны дискийн зүүн тал хэсэг нь харагдах ба ажиглалтын цаг дээр тоог нэмэх хэрэгтэй. Алдаж тооцоолохгүйн тулд “Хэрэв Сар томорч байгаа бол ялгавраар тооцох, харин Сар жижгэрч байгаа бол нийлбэрээр тооцох хэрэгтэй” гэдгийг мартаж болохгүй. Нийлбэр, ялгаврын аль нэг нь Сарны чиглэл дээр Нар байрлах тэр цагийг харуулна. Дахин гаргаж ирсэн цагт тохирч байгаа, цагны нүүрэн дээрх хэсгийг Сарны хадуур руу чиглүүлэн, Сарыг Нар гэж үзээд, хойд-өмнө чигийг олно.

Дундын бүс нутагт, орон нутгийн цагийг мэдэхгүй байгаа үед Нар, Сарны байрлалыг тэнгэрийн хаяанд харьцуулан зүг чигийг ойролцоогоор тодорхойлж болно. Зуны улиралд Нар, Сар нь зүүн хойноос мандаж, баруун хойно жарган, өвлийн цагт зүүн өмнөөс мандаж, баруун өмнө зүгт жаргана. Нар, Сар нь жилд хоёрхон удаа, 3 сарын 21, 9 сарын 23-нд яг зүүнээс мандаж, баруунд жаргадаг.

Цаг байхгүй үед ч гэсэн Нар, Сар нь зүг чиг олоход тусална. Үд дунд Нар хамгийн өндөрт, шөнө дунд Сар хамгийн өндөрт байрлаж, хойд зүгт чиглэсэн сүүдэр нь хамгийн богино байдаг.

Амьд чиг баримжаанууд. Бүрхэг өдөр тэнгэрээр чиг баримжаа олох боломжгүй учраас ургамлыг анхааралтай ажиглах хэрэгтэй. Хөвд, хаг өвс сүүдэрт голдуу ургадаг учраас мод, хад чулуу зэргийн ар талд байдаг. Моддын холтос ч хойд талдаа илүү бараан, ширүүн болсон бөгөөд энэ шинж нь хус модонд сайн илэрнэ. Нарс модны хувьд бол бороо орсны дараа их бие нь голдуу хойд талаасаа харладаг. Учир нь усанд харлаж байгаа нимгэн хоёр дахь холтос нь хойд талаасаа эхлэн ургадаг. Хуурай, халуун цаг агаартай үед гацуур, нарсны их биений урьд хэсгээс давирхай илүү их ялгарна. Гэхдээ эдгээр шинж чанарыг хэд хэдэн модон дээр шалгасны дараа болгоомжтой ашиглах хэрэгтэй юм. Мөн өөр бусад шинж тэмдгүүд ашиглан зүг чигийг батлавал бүр сайн. Хойд нутагт хавар цагийн ойн чөлөөний өвс нь өмнөд нутгийнхаас илүү өтгөн байдаг. Ганцаар байрласан мод, их бие, том чулуунуудын өмнө талд өвс өтгөн ургаж, хойд талдаа жилийн халуун үед ч шинэ хэвээрээ удаан хадгалагддаг. Хэрэв жалга, судаг, голын хөндийн налуу хэсгээр голдуу өмнөд өргөрөгт түлхүү ургадаг ургамал тааралдвал уг налуу нь нарны гэрлийг илүү их авч, өмнө зүг рүү харж байгааг харуулна. Харин хойшоо харсан налуу хэсэгт чийгэнд дуртай, хойд нутгийн зүйлийн ургамлуудыг үзэж болно. Жишээ нь, Төвийн Черноземье /”Бараан газар” гэсэн утгатай/ нутагт, өмнөд бэлүүдэд хуурай орчинд дуртай ковыль /хялгана/ ургаж, харин хойд бэлүүд нь чийгт нугаар хучигддаг.

Уулсын бэлүүдийн хоорондын ялгааг бас олж харж болно. Хэрэв Өмнөд Урал болон Саяны нуруунд нэг бэл нь талынх бол нөгөө бэлд нь мод ургаж, талын бэл нь голдуу өмнө зүг рүү харж, модтой бэл нь хойш хардаг. Балтийн тэнгисийн эрэгт бол салхины үйлчлэлээр үүссэн элсэн мөргөцгүүдийг ажиглах хэрэгтэй. Мөргөцгийн нэг талд черника /хар нэрс/, брусника /алирс/, водяника , хөвд ургасан байвал хойд зүгийг харуулж, хаг өвс, вереск /хонин арц/ ургасан байвал өмнө зүгийг заана.

Уулын өвчин

2010-10-20T23:39:00.000-07:00

Эрт дээр үеийн хүмүүс “ууланд хортой агаар байдаг”, “муу гүйдэл, чөтгөртэй” оргилууд байдаг”, “хүнийг залхаадаг” хэмээн ойлгож иржээ. Тажикууд энэ догшин савдгийг “дам гири”, Өмнөд Америкийн индейчүүд “пуна”, Төвдийн Лхаст “сур” хэмээн нэрлэдэг. Гэтэл үнэндээ бол энэ нь агаарын даралт хэт багасаж, хүчилтөрөгч дутсаных юм. Дээр нь бас хүйтэн жавар нэрмээс болж, атмосферийн фронтууд солигдох үед даралт улам багасах зэрэг цаг агаарын элдэв “ааш араншин” нэрмээс болно. Уулын өвчин хүмүүст үүсэх өндөрлөг харилцан адилгүй бөгөөд аль өргөрөг дээр тухайн уул байрлаж байгаа, /туйлд ойрхон эсэх/, ямар улиралд авиралт хийгдэж байгаа, тухайн авирагчийн бие бялдрын онцлог зэргээс хамаардаг. Гэхдээ 6000 метрээс дээш өндөрт уулын өвчний шинж тэмдгүүд бүх хүмүүст үүснэ.

Өндөр ууланд хүний цус аажмаар өтгөрдөг учраас уушгинаас хүчилтөрөгчийг биеийн дотуур дамжуулан тараах нь муудна. Ийм байдлаас болж зарим хүмүүс туйлдан, уулын нөхцөлд дасаагүй хүмүүс 2500 метрээс дээш өндөрт ачааллыг бараг даахгүй. Толгой нь өвдөж, дотор нь муухайран, зовхи нь таталдана. Сэтгэцийн байдал нь хурцдаж, зан ааш нь огцом хувиран, гэнэт учир шалтгаангүй инээж байснаа сэтгэлээр унаж, хүйтэн хөндий болж, эсвэл бүр дайран довтолж ч магадгүй. Нойр нь муудан, элдэв хар дарсан зүүд, муу зөн совингоос салж чадахгүй болдог. Ухаан санаа нь сав саруул байгаа мэт өөрт нь санагдавч заримдаа хүн өөрийгөө хянаж чадахгүй болсон байдаг. Зөвхөн өөрийнхөө зөв гэдэгт хөдөлшгүй итгэлтэй болж, ямар ч шүүмжлэлийг огт хүлээж авахгүй. Өндөр ууланд байн байн тохиолддог онц ноцтой нөхцөл байдалд сэтгэцийн ийм өөрчлөлт нь онцгой аюултай юм.
Уулын өндөр оргил руу аажмаар авирч ууланд өөрийгөө дасгах хэрэгтэй байдаг. Алхам алхмаар акклиматизаци буюу цаг агаарт дасгаж, өөрийн бие организмыг чагнан, уулын өвчний анхны шинж тэмдгүүдийг илрүүлэх хэрэгтэй. Гэвч уулын амьдралд хүн бүхэн дасаж чаддаггүй. Тал газрын хэвийн нөхцөлд эрүүл, чийрэг олон хүмүүс өндөрт ажиллаж чадахгүй болох нь элбэг юм.
Ууланд өөрийн хууль, дүрмүүд ноёрхох ба зарим давчуу хөндийд хэдэн сараар ч нар тусаж чадахгүй, өвөрмөц “туйлын шөнө” болно. Огт нар тусдаггүй өнцөг булангууд ч байх бөгөөд огцом бэлүүдээс цасан хунгар, хад чулуу нуран доош унаж, заримдаа шавар, чулуу нижигнэн доошилно.
192-193-р нүүрний зураг.
Түүнчлэн хөрсөн дороо цэвдэгтэй, мөстэй газар хүмүүсийн хөл хальтран ойчих осолтой. Хагарсан том чулуунууд ч бас л аюултай бөгөөд хүмүүсийн хөл хальтирч гулсан хавчигдах, мултлах, гэмтээх нь энүүхэнд. Мөн шаварт хөл хальтирч, доод талдаа авирч яваа хүний толгой руу чулуу унагаах, эсвэл дээд талдаа яваа хүнээс ийм “бэлэг” авах аюултай. Иймээс авирч байхдаа урьдчилан сэргийлэх бүх арга хэмжээг авч, өгсөх, уруудахын алинд ч яаралгүй, болгоомжтой ажиллах хэрэгтэй.

Ууланд хэрхэн авирах талаар. Уулын оргил өөд авирна гэдэг нь байнга дээш өгсөж, доош буух явдал юм. 35 хэмээс дээш огцом налуу өөд бол хүмүүс заавал гараараа хамжин авирахад хүрнэ. Оргил өөд муруй шугамаар авирах нь хавьгүй хялбар бөгөөд хурдан. Ийм ч учраас хүмүүсийн /эсвэл амьтдын/ үүсгэсэн уулсын зөрөг замууд муруй тахир байдаг. Туршлагагүй, бэлтгэгдээгүй хүн бол өөрийгөө хэт ядраахгүйн тулд нэг цагийн дотор ачаагүй бол 300 м, ачаатай бол 200 метрээс илүү авирах хэрэггүй юм.
Дэргэд шахам байгаа, хамгийн өндөр биш ч гэсэн аль нэг оргил өөд авирах хүсэл ихэд төрөх боловч хэрэв зам, маршрут дайраагүй бол ингэх хэрэггүй юм. Учир нь төлөвлөөгүй буулт ямар ч хэцүү болж магадгүйг хэн ч урьдаас мэдэхгүй. Олны дунд тархсан “авирахаас уруудах нь хялбар” гэдэг буруу ойлголтоос эртхэн салах хэрэгтэй. Доош буух нь голдуу ядаргаатай бөгөөд заримдаа авирахаас ч аюултай. Хэт ачаалалд өртсөн булчингууд өвдөж, алхах бүрт их хүч шаардагдаж, хөл заримдаа бүдрэн, гутал хэт давчуу, эвгүй мэт санагдана. Өвс нойтон байгаа үед гүйх маш осолтой бөгөөд хальтран чулуу, хадан дээр унах, зарим үед ингэж зугаацсанаас болж амиа ч алдах аюултай.

Манай өвөг дээдэс юугаар аялж байсан бэ?

2010-10-20T23:37:00.001-07:00

Өнөөдөр бид авто машинаар явж онгоцоор нисэж байна. Сая сая тонн ачаа их газар далайг гатлан бүх дэлхийгээр зөөвөрлөж энийг хүний төлөө хүчтэй хурдан машин хийж байна. Ихэнх европ америкчууд бүх насны туршид хэзээ ч явж зорчихдоо “манай жижиг ах дүүс” амьд хүчийг хэрэглэгдэггүй юм. Харин 200 жилийн өмнө хуурай газар тээврийн гол хэрэгсэл нь амьтад шүү дээ. Манай өвөг дээдсийн олон зууны үндсэн хэрэгсэл бол морь юм. Түүнийг унаж ачаанд хөллөж хэрэглэдэг байв. Морь унах үед морины алхаа ойролцоогоор 6 км/цаг, хатируулахад 12 км/цаг байдаг. Сайн замд ачааны жингийн дундаж хурд 4 км/цаг, муу замд хурд 2 км/цаг хүртэл буурна. Морины үүрэх ачаа түүний жингээс хамаарна. Гэвч сайн замд 100-120 кг, хойд нутгийн буга дээр үеэс хойд зүгийн ард түмний тээврийн амьтан байсан. Дээхэн чарганд буга хөллөж өвөл бүх ачаагаа ачин Кольскийн хагас арлаас баруун руу зүүн зүг Чукотго уруу зүглэдэг ажээ. Бугын тээврийн Тундэр Сибирийн тайга ба бүүр өмнөдөд Байгаль ба Амур хүртэл хэрэглэдэг байв. Одоо ч олон тохиолдолд буга нь тээврийн хэрэгсэл маягаар хэрэглэгдсээр. Албан ёсоор явалтыг тогтоосноор өвөл хос буга 400 кг ачааг 1500 км зайд зөөвөрлөдөг нь тогтоогджээ. Кавказ ба Дундад азид сайхан унаа ба ачааны амьтан бол луус юм. Энэ нь илжиг ба гүүний ирлийз болно. Луус адайр зангүй дөлгөөн ба түүнийг ууланд ч хэрэглэж болно. Тэр мориноос ч илүү ачаа авч явах ба дунджаар 120 кг гэвч удаан явна. Харитгаа нь 10 км/цаг хүртэл. Түвд ба Памирт ачаа зөөхөд хааяа сарлагийг хэрэглэнэ. Тэд ууланд 90 кг хүртэл ачаатай 3 км/цаг явдаг Буриадад сарлагийн бус үнээ сарлагийн ирлийз хайнагийг хэрэглэнэ. Олон районд жишээ нь Якутад өвөл нь бухыг чарганд хөллөдөг, зун ч мөн чарганд хөллөж ачааг намгаар зөөвөрлөнө. Уналгын якут бух нь жороо морийг санагдуулам том алхаагаар явж чаддаг аж. Тэньшанд бухыг ууланд дүнз чирж зөөхөд хэрэглэнэ. Нохой хойд Сибирийн тайгын хэсэг ба үндсэн хөллөгөөний амьтад болно. Тайгын бүсийн гүнд хөллөгөөний нохойн аж ахуй гол мөрнөө тархсан ба Тундэрээс Тайга хүртэл 500 км-ээс илүү газар байршина. Якутад зун нохойг том биш ачааг тэргээр зөөвөрлөнө. Хөллөгөөний жин нь нохойн жингийн ¼-д хүрсэн байна. Зөөлхөн хөллөгөөний үед ачааг 40% хүртэл ихэсгэх боломжтой. Нохойг зун бас завь татлаганд хэрэглэж болно. Цөлийн бүсэд ачаа зөөхөд тэмээ хэрэглэнэ. Элсэн цөлд энэ амьтан автомашинтай өрсөлдөж чадахуйц. Дундад азийн өмнөд зүгт голдуу нэг бөхтэй Казакстан ба Дундад азийн хойд зүгт 2 бөхтэй тэмээд байдаг. Өргөн тархсан эрлийзийн хоёр туйл бол Туркмений Инэр, Казакийн нар. Энэ тэмээд арай тэсвэр хатуужилтай өөрийн эцэг эхээс ч илүү ажиллах чадвартай. Дунд зэргийн тэмээ төвөггүй 200 кг сайн нь 300 кг бүр сайн үүлдрийнх 500 кг даадаг. Тэмээд цувран жингийн маягаар явна. Жингийн дундаж хурд 5 км/цаг хатуу газраар, шигүү зузаан элсэнд 4км/цаг хүртэл, сийрэг элсэнд 2км/цаг хүртэл явдаг. Өдөрт дундажаар 25-30 км явж чадна. Ер нь тэмээтэй хүн эсвэл бага ачаатай бол хангалттай хурдан явах чадалтай. Тэмээнд ус тийм их шаардагдаггүй. Хаварт шүүслэг бэлчээрийн тэжээлтэй ажлын тэмээ 2-3 хоногт 1 удаа ус ууна. Хэрэв ажиллаагүй тэмээ бүр бага уудаг. Зун өдөр бүр дуртайяа уудаг. Онц хор нөлөөгүй бол 2 хоног усгүй байж болно. Дундад азид зөөвөрт илжиг хэрэглэнэ. Тэд хоол унданд морь шиг цамаан биш ба тэсвэртэй. Илжиг 70 кг хүнтэйгээ 10-15 кг-ийг тээдэг. Ачааны илжигний явах хурд 4-5 км/цаг. Өдөрт 20-25 км явж чадна. Сайн унааны илжиг 70 км өдөрт. Тэднийг хөллөгөөнд хэрэглэдэг гэвч маш ховор. Орчин үеийн ба дээр үеийн тээврийг замдаа сольж байхыг цөөнгүй харж болно. Жишээ нь: Арктикт мөс зүсэгчээс нохойн хөллөгөөгөөр явдаг. Сахарт онгоцноос буугаад аэродром дээрээс тэмээнд сууж болно. Олон оронд одоог хүртэл зөөвөрлөлтийн эртний аргыг өргөн хэрэглэдэг. Зүүн өмнөд Азид олон том жижиг гол мөрөнтэй газар завинд ачаагаа ачаад жуулчилна. Дундад Дорнод ба Тав Азид ачаа уналгын тээвэр бас л тэмээ, илжиг, морь, сарлаг байсаар. Тэд цөл ба уулын замд сольшгүй юм. Энэ бүх хачирхалтай зүйлс аялал жуулчлалын бизнестэй огт хамааралгүй. Зүгээр л эдийн засгийн буурай хөгжилтэй орны оршин суугчдын олонхид өөр тээвэрлэлтийн боломж байхгүй байдаг.

Төмөр замны тээвэр

2010-10-20T23:36:00.001-07:00

Хэрвээ дундад зуунаас 18-р зуун хүртэл дэлхийн соёл иргэншил далай руу л нүүрээ харуулсан юм шиг байв, тэгтэл 19-р зуунд огцом нүүрээ тивийн гүн рүү эргүүллээ. Энэ нь төмөр зам бий болсны ач юм. Түүхийн богинохон хугацаанд Европ, Хойд Америк нягт гүн сүлжээгээ нээжээ. 20-р зууны эхээр зуун жилээрээ түүний үргэлжлэл 1 млн км өссөн байна. Хот суурин бөглүү газар туулж барамгүй хөндий бүгд түүний замд тааралдах болж өөрсдийн нүүр царайг өөрчлөн шинэ амьдралаар амьдарч эхэллээ. Найдвартай ган зам дотоодын нутаг дэвсгэрээр далайн эрэгтэй холбогдсоноор бүх дэлхийн агуу сан баялгийг гадаад зах зээлд санал болгох боломж олгов. Ялангуяа Орос, АНУ, Канад гэх мэт тивийн том орон зайг эзэмшсэн орнуудын аж ауйн амьдралд төмөр замны ач холбогдол их юм. Нефть, нүүрс, хүдэр, мод, үр тариа ба бусад ачаа төмөр замаар урсаж эхэллээ. Төмөр замын харилцааны сэтгэл татам зүйл нь юуны түрүүн түүний ачаа даац, найдвартай, өргөн хүрээтэй ба харьцангуй хямд тээвэрлэлт юм. Заримдаа багагүй шийдвэрлэх ач холбогдол бол хурд, ялангуяа холын зай ба умардын хүйтэн, их газар ба цөлийн огцом цаг уурын таагүй орчинд цаг агаараас шалтгаалах байдал нь маш чухал юм. Хэрвээ төмөр замын газар зүйг бүхэлд нь харвал өөр нэг багагүй хүчин зүйл-нийгэм эдийн засгийн түвшинг тооцож болно. Үүнийг аж үйлдвэрлэлийн Барууныг хөөж буй Евро Азийн орнууд дээр харж болно: Орос ба түүний ойролцоох зарим хөршүүд, Хятад ба Энэтхэг – түүний хөгжлийг газрын зурагт бараан төмөр замын судалаар харж болно. Өөр их нягтралыг Баруун Европ ба Хойд Америкт харж болно. 20-р зууны сүүлийн 10-н жилд төмөр зам өөрийн ач холбогдолыг автомашины тээвэрт зай тавьж, бага хэмжээгээр ашиглагдах болжээ. Үлгэрлэвээс АНУ-д зорчигч тээвэрлэлт 60-н онд 34%-аас 90-н онд 0,3% хүртэл багасжээ. Төмөр замаар бодитоор, зүүнээс танк хүртэл бүх барааг зөөвөрлөдөг. Ямар ч гэсэн воган, цистерн хашлагат воган бүгдийг дүүргэх ачаа бий. Энэ нь шатахуун янз бүрийн түүхий эд ХАА-н бүтээгдэхүүн юм. Төмөр зам зөвхөн эх газар луу тээвэр хийдэг. Чулуун нүүрс, төмрийн хүдрийн уурхайгаас боловсруулах байгууламжид хүргэх нэг бүсээс нөгөөд борлуулах хүнсний бүтээгдэхүүн ба бараа авчрах тийм үүргийг тээврийн энэ төрөл гүйцэтгэнэ. Мөн төмөр зам үндсэн ачаа гүйлгээний газар зүйг тодорхойлно. Төмөр зам томоохон аж үйлдвэрийн төв, ашигт малтмалын олборлолтын ройан дундуур мөн том хот далайн боомт дундуур өнгөрнө. 20-р зуунд төмөр замын тээвэрлэлтийн зорчигчидын хувь заяа амаргүй бүрэлджээ. Зууны эхэнд Баян хүрээлэлийн хувиарлашгүй ноёрхол туслах дүрд хувирч, аж үйлдвэрийн хөгжилтэй орнуудад авто машинтай өрсөлдсөн өрсөлдөөнд энэ талаар бараг бүрэн мартсан гэж болно. Гэвч урьдийнхаараа алдарт газар доорхи /Метрополитен/ ба хот хоорондын төмөр зам хотын оршин суугчид нь өдөр тутам ба долоо хоногт үйлчилсээр л байв.

ТАХИЙН ТАЛ

2010-10-12T06:12:00.000-07:00

Говийн Их дархан цаазат газрын “Б” хэсэг
Цөлийн бүсийн эмзэг экосистемийг унаган төрхөөр нь, нэн ховордсон амьтан ургамлыг амьдрах орчинтой нь хамгаалахын сацуу, түүх, соёлын өвийг хамгаалах, танин мэдэх, зохистой ашиглах, улмаар бүс нутгийн тогтвортой хөгжлийг хангах зорилгоор Говийн Их дархан цаазат газрыг 1976 оны АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 283 дугаар зарлигаар улсын тусгай хамгаалалтанд авсан билээ. Алтайн өвөр говь нь хүний зохисгүй үйл ажиллагааны нөлөөнд бага өртөж унаган төрхөөрөө хадгалж үлдсэн говь цөлийн экосистем бөгөөд амьтан, ургамлын зүйлийн бүрдлийн хувьд дэлхийн ач холбогдол бүхий онцгой газарт тооцогдоно. Монгол оронд төдийгүй дэлхийд ховорт тооцогдох мазаалай, хавтгай, хулан, тахь, хар сүүлтий, аргаль, янгир зэрэг хөхтөн болоод жороо тоодог, хулан жороо зэрэг шувууд, махир хуруут геккон, замба гүрвэл, тэмээн сүүл могой зэрэг ховор амьтад орших энэ нутгийн олон улсын ач холбогдлыг нь харгалзан 1991 онд ЮНЕСКО-ийн шийдвэрээр Олон улсын шим мандалын нөөц газрын сүлжээнд хамруулсан билээ.
Говийн Их дархан цаазат газар нь “А, Б” гэсэн хоёр хэсгээс тогтох ба нийтдээ 5.3 сая га талбайг эзэлж талбайн хэмжээгээрээ дэлхийд 15-д ордог байна. Говийн Их дархан газрын хэсэг тус бүрт хамгаалалтын үйл ажиллагааг зохион байгуулах хамгаалалтын захиргаа ажиллаж байгаа ба “Б” хэсгийн хамгаалалтын захиргаа нь Говь-Алтай аймгийн Бугат сумын нутаг Тахийн талд байрладаг. тахийн талын тахь унаган байгальдаа хамгийн сүүлд 1965 онд устсан газар дахин нутагшуулсанаараа онцлог юм. Аялагч таныг говийн их дархан цаазат газар байх байгалийн өвөрмөц дүр төрхийг очиж үзээрэй хэмэн хүсэж байна.

Увс нуурын ай сав

2010-05-21T20:29:00.001-07:00

Амарбаясгалантын зурагнууд

2008-10-06T01:15:00.000-07:00

Амарбаясгалантын зурагнууд

2008-10-06T01:08:00.000-07:00

Амарбаясгалант хийдээр аялаарай

2008-09-29T20:08:00.002-07:00

Халхын түшээт хан аймгийн нутаг одоогийн Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын нутагт эртний домог түүхт Бүрэнхаан уулын хормой, Ивэн голын зүүн бие, Шар дов хэмээх тэгш сайхан дэвсэг дээр Манж дайчин улсын эзэн Найралт төв хааны 1727 оны зарлигаар Амарбаясгалант хийд сүндэрлэн босжээ.Хийдийг байгуулсан газрыг Ивэн, Хүжийн голын хөндийгөөс харахад их айлын хормой мэт, Бүрэнхаан уул амар амгалан нойрсож байгаа баатар мэтхарагдана. Хийдээс урагшаа, зүүн баруун тийшээгээ уужим тэнүүн,халуунд сэр сэр салхитай сэрүүн бумбын орон юм.Хэрмийн өмнөх үүдний орших Тамгын дуган нь 11м урт, 7 м өргөнтэй багахан дуган юм. Дотор нь хоёр талын хананд том жаазанд Богдын хоёр тамга байрлуулжээ. Тамга нь “Нарангэрэлт Богд” гэсэн Хятад үсэгтэй.Амарбаясгалант хийдийн байршлийн нэг онцлог гэвэл дөрвөн зүгийн хаанаас нь ч очиход боломжтой, урьд нь, одоо ч олон замын зангилаан дээр байгуулагджээ.

Амарбаясгалант хийд нийслэл Улаанбаатар хотоос шулуунаар бол 260-аад км, Дархан, Эрдэнэтийн гол зам дайрдаг. Орхон голын гүүрнээс баруун хойшоо 20 гаруйхан км яваад 35 зм газар шороон замаар таиан талбай дундуур яваад очно. Амарбаясгалант хийд өнөөдөр Ивэн голын зүүн хойд тэгш сайхан дэнж чанх урагшаа харсан хаалгатай 208 метр урт, 176 метр өргөнтэй хэрмэн дотор оршиж байна. Мөн дөрвөн талаасаа гадна хэрэмнээс дотогш тус бүр тавин алхамын зайтай дотор хэрэм буюу давхар хэрэмтэй. Дотоод хэрэмний дотор голлох 16 дуганатай, харин гадаад их хэрэмний дотор дотор хэрэмний гадна 10 цагаан гэгдэх 10 дугана хойд баруун, зүүн талаар хагас тойрон хаанаас ч харсан дөрөв дөрөв харагдахаар сонин байрлалтай баригдсан байна. Хэрмийн урдахь гол үүдний тамгын дуганаас урагш шөргөн хашаатай талбай бий. Энд хэн ч байсан мориноосоо бууж залбирах зарлигтай. Талбайн өмнө 16м урттай, 93 см өргөнтэй, 3м өндөр тоосгон Ямпай бий. Талбайн зүүн урд Номун хааны дуган бий. Энэ нь хэрмийн гадна байсан сүм дугануудаас үлдсэн ганц нь ажээ.Хийдээс баруун хойшоо хоёр саахалтын зайд ууланд Суврагын ам гэдэг газар бий. Тэнд Бурхан багшид зориулсан 8 суврага, уншлагын 3 сайхан дуган байсан нь үгүй болж зөвхөн 8 суврагын суурь л үлджээ.

Их хэрмийн урд Жин хэнгэрэгийн дуган байна. Урьд нь том хэнгэрэг байсан нь одоо үгүй болжээ.
Түүний харалдаа зүүн талд Жин хонхны дуган бий. Үүний дотор 122см өндөртэй тойргоороо 133см амсартай, том хонх хэмхэрхий ч гэсэн байж байна.
Махаранзын дуган: Энэ дуганд 4 махаранз бий. 1938 онд орвонгоор нь устгасан 4 махаранзыг 1988-1989 онд Улаанбаатараас уран Жамба ирж дахин бүтээсэн нь Амарбаясгалант хийд дахин мандан дэлгэрэх алтан замыг нээсэн буянт үйл болжээ. Хөрөнгийг нь засгийн газраас гаргажээ. Нэг дуган нь 7,8м урт, 7,5м өргөнтэй бараг тэг дөрвөлжин юм.
Түүхийн хоёр дуган: Энэ нь хэмжээгээр жижигхэн, дотор нь Манжийн хааны зарлиг сийлж бичсэн хоёр том чулуун гэрэлт хөшөө юм.
Цогчин дугана: Энэ бол хамгийн том нь бөгөөд ер нь өөр байхгүй том, гоёмсог дуган байна. Гаднах дөрвөн талдаа 36 баганатай, дотроо 44 баганатай хааш хаашаагаа 29м тэг дөрвөлжин модон дуган юм. Цогчин дуганы гол шүтээнүүд нь баримал том Намсрай, Богд Зонхов, Боржин чулуун Бурхан багш Жанрайсиг, зурмал олон манал, Далай ламын болон Богд Жавзандамбын хоёр сэнтий Ганжуур Гүрү-дива Ринбочигийн Энэтхэгт бүтээлгэж авчиран бэлэглэсэн сайн цагийн мянган бурхан бий. Цогчин дуган нь хоёр давхар, сүрлэг гоё билээ.
Маналын дуган: Баруун урд өнцөгт оршдог 10,85 м урт 7,3 м өргөн. Хуучин олон хар Маналууд байжээ. Одоо Гүрү-Дива багшийн бэлэглэсэн 100 Аюуш бурхан, Лондонд хэвлэсэн Ганжуурын ботиудыг залжээ.
Сахиусын дуган: зуугийн зүүн урд өнцөгт бий.Заримыг нь зурсан, заримыг нь хүрлээр цутгаж алтадсан, 10 хангал сахиус энэ дуганд бий.Тэдгээр нь Лхам,Жамсран, Чойжоо, Гомбо, Намсрай, Чагдар, Жигжид, Гонгор, Цамба, Бүрэнхааны сахиус эдгээр юм. Дуганы урт 21м өргөн нь 13м аж.
Зуугийн дуган: Энэ дуганд Бурхан багш Санжаа, осрон гэдэг хоёр шавьтайгаа, Майдар бурхан хоёр шавьтайгаа, Сэмбээжид найман гэлэн, Дайждамдин, чадар, баримал 16 Найдаг, жүдүг зэрэг Балбын урчууд шинээр бүтээсэн шүтээнүүд байна.
Дөрөвдүгээр богдын шарилын дуган: Урт өргөн нь адилхан 9,7м тэг дөрвөлжин дуган.Доторнь дөрөвдүгээр богдын дүр, намтрыг нь бичиж тавьжээ.
Өндөр гэгээний шарилын дуган:Хэмжээ нь Дөрөвдүгээр Богдынхтой яг ижил: дотор нь Өндөр гэгээний Занданшуулсан шарил 1000ш Өндөр гэгээний баримал шүтээнтэй байсан.Одоо Өндөр гэгээний баримал дүр байна.
Лаврин дуган: зуугийн чанх ард байна.25,4м урт, 9м өргөнтэй том дуган юм. Дотор нь Өндөр гэгээний хоёр том баримал, хоёр Жавзан, Шалш, хэмээх догшид байна. Энэ нь богд ирэх үедээ залардаг дуган юм байна.
Лхүн-Лха буюу Богдод мөргөл үйлдэх дацан. 8,9м урттай, 7,95м өргөнтэй жижиг модон дуган бий.
Гэгээний Шар орд буюу Яамны дуган: Шүтээн нь Жанрайсиг бурхан юм.
Нархажидын сүм: 12м урт, 8м өргөн. Өндөр гэгээний бүтээсэн Нархажид бурхан байсан нь үгүй болсон. Энэ бурханыг урьд Өндөр гэгээн хайртай бүсгүйнхээ дурсгалд зориулан бүтээсэн байжээ.
Майдрын дуган: Хэмжээ нь Нархажидынхтай адил энд эргэдэг Майдар, суугаа хүний хэмжээтэй шинжтэй Лим шүтээн байжээ./Лим шүтээн нь-цутгаж бүтээсэн/

Эдгээр үндсэн гол 16 дуганаас гадна дээр дурьдсан 10цагаан дуган гадаад хэрэмний дотор бий. Ингээд Амарбаясгалант хийд одоо 26 дугантай, хоёр их суваргатай байна.

Амарбаясгалант хийдээр аялаарай

2008-09-29T20:08:00.001-07:00

Сэлэнгэ аймгийн Баруунбүрэн сумын нутаг байгалийн сайхан цогцлон бүрэлдсэн Бүрэн хан уулын өвөр Ивэн голын хөвөөнд орших Амарбаясгалант хийд нь соёл урлаг, уран барилгын хосгүй нандин бүхнийг шингээсэн, Монгол даяар алдар цуутай том хийд юм.

Түүнийг “Өндөр гэгээний “ буюу зарлигаар бүтсэн хийд ч гэж нэрлэдэг.
Монголын анхдугаар Богд гэгээн Занабазарын зохиол, үйлс, эрдэм билиг, авьяас, ур ухааныг сүсэглэн дээдэлж Өндөр гэгээнд зориулсан хийдийг Монгол нутагт байгуулахыг Манж Чин улсын эзэн хаан Энх – Амгалан 1722 онд зарлиг буулгажээ. Номлол бүтээлийн шашны гарахуйн орон, хуврагийн их хүрээ “ Амарбаясгалант “ хийдийг ер бусын гоёмсогоор байгуулж өгөхөөр 10 түмэн лан буюу 3730 кг мөнгийг улсынхаа сангаас төлөвлөн гаргаж , хийдийг байгуулах газрыг судлан, шинэжилж тогтоосноор 1726 оны улаан морин жил бариулж эхлэн 1737 оны улаан луу жил хийдийн барилга байгууламж бүрэн дууссан тул Хийдийн аравнайг өргөжээ.

Аялал жуулчлал гээч

2008-05-29T01:14:00.000-07:00

“ÀЯëàë , æóóë×ëàë” õýìýýõ ¯ãèéí гарал ÓÒÃÛÍ

ÒÓÕÀÉ ÀÑÓÓäÀËä

Ìàíàé ãàðàã äýýð õ¿í àíõ ¿¿ññýí òýð öàãààñàà ë “àÿëàí”, “í¿¿äýëëýí” àìüäàð÷ ýõýëñýí áàéõ áºãººä ºíººäºð ÷ õ¿í òºðºëõòíèéã “Àÿëàë”, “Æóó÷ëàë” ãýñýí õî¸ð ¿ãã¿éãýýð òºñººëºõ àðãà ¿ã¿é þì. “Àÿëàë, æóóë÷ëàë” õýìýýõ ýíý õî¸ðõîí ¿ã ýä¿¿ãýý XXI çóóíû ýõýíä ìàíàé ãàðàãèéí “õ¿í òºðºëõòºí”-èéã àðüñ ºíãº, øàøèí ø¿òëýã, çàí çàíøèë, õºãæèë äýâøëèéí ÿëãààã íü õàìààðàëã¿é õàðèëöàí îéðòóóëæ, íýãòãýí íÿãòðóóëæ ºãäºã íýãýí ãîë õºø¿¿ðýã áîëäîã ãàéõàìøèãò ñèñòåìèéã òîäîðõîéëäîã “õîðøîî ¿ã” áîëæ á¿ðýí ÷àäæýý. Áèä ýíýõ¿¿ àæèëäàà ýíý õîðøîî ¿ãíýýñ ñàëãàæ àâ÷ ¿çýæ áîëîõã¿é ÷óõàë îéëãîëòóóä áîëîõ àÿëàë, æóóë÷ëàë ãýõ ¿ãñèéí ÿëãààã òîäîðõîйлох зорилготой.

Íýãä¯ãýýðò: ÀЯëàë

“Àÿëàë” õýìýýõ Ìîíãîë ¿ãèéí ãàðàë ¿¿ñëèéã ñóäëàí ¿çâýë ÌÝª-III çóóíû ¿åýñ óëáààòàé áºãººä ýðòíèé Õ¿íí¿, Ñ¿ìáý, Íèðóí óëñûí ¿ãèéí ñàíä ýíý ¿ã ãàð÷ èðæýý. Áèäíèé Ìîíãîë÷óóäûí ºâºã äýýäýñ “Àëõèí÷” - õýìýýõ ¿ãýýð “…...ýõ íóòãààñàà õîëäîí ººð á¿ëãèéí õ¿ì¿¿ñ äóíä îðæ áóñäûí òóõàé ìýäýý ÷èìýý öóãëóóëàã÷, ýñðýã òàëûíõàà ãàçàð íóòàãò íýâòðýí òàãíàí òàíäàã÷ òóðøóóë…”[1] ãýñýí óòãûã èëýðõèéëæ áàéñàí áºãººä ººðèéí àìüäàðäàã ãàçàð îðíîîñîî õîëäîõ ÿâàõ ãýñýí ñàíààã àãóóëæ áàéíà. Àÿëàõ ãýäýã ¿ãèéí ãàðàë òºðëèéã ìºøãºâºë “äàÿëàõ” ãýñýí ¿ãòýé õîëáîîòîé áîëîõ áà ¿ãèéí ýõíèé ä ãýñýí àâèàëáàð ãýýãäýí àÿëàõ ãýñýí ¿ã ¿¿ññýí áîëîëòîé. Ó÷èð íü àÿëæ ÿâàà õ¿í áîë çîðüñîí ãàçàðòàà õ¿ðýõ çàìäàà áàéãàëü ò¿¿õèéí äóðñãàëóóäûã ¿çýõ ãýæ çàìààñàà äàÿëæ ÿâäàã áàéíà ãýæ òàéëáàðëàæ áîëîõ ìýò. Àÿëàë ãýõ ¿ãèéí á¿òöýýð íü çàäàëáàë àÿí + ë + ë ãýõ áà ¿ãèéí ÿçãóóð áîëîõ “àÿí” ãýäýã ¿ãèéí ãàðëûã ýðäýìòýí Ì. Áàçàððàã÷àà “õººõ, ìºðäºõ, àãíàõ, îëîõ” ãýæ òàéëáàðëàñàí áàéãàà íü ÿìàð íýã çîðèëãîîð ººð òèéø ÿâàõ ãýñýí óòãûã ìºí õàäãàëæ áàéíà. Îéðä àÿëãóóíä “àÿã” ãýæ ¿ã áàéãàà íü áèäíèé ñóäëàí áóé ¿ãòýé õîëáîãäóóëæ áîëîõîîð áàéíà. Ó÷èð þó ãýâýë:

- Òà ÿìàð õýðãýýð ÿâæ áàéíà?

- Àÿã àÿã ãýæ õýëæ áàéãàà íü îíö þìã¿é, ç¿ãýýð ãýñýí óòãàòàé àæýý.

Îрчин цагийн Монгол хэлэíä áàéãàà “àÿãëàõ” ãýñýí ¿ã íü ººðèéíõººðºº ààøëàõ ãýõ óòãàòàé áàéãàà íü äýýðõ ¿ãòýé óòãûí õîëáîîòîé áàéíà. Ýäãýýð ¿ãñò ººðèéí äóðààð ÿâàõ, áàéõ ãýñýí óòãûí íýã ñýæèì áàéõ ìýò.

ªíºº ¿åä “Aÿëàë”- (Travel) ãýäýã íü ººðñäèéí áàéíãà îðøèí ñóóãàà ãàçðààñàà ººð ÿìàð íýãýí øèíý ãàçàðò õ¿ðýõýýð çîðèí ÿâàà íýã õèéãýýä íýãýí õýñýã õ¿ì¿¿ñèéí çîðüñîí ãàçàðòàà õ¿ðýõ çàìäàà äàéðàí ºíãºðºõ íóòàã äýâñãýð äýýã¿¿ð õèéõ õºäºëãººí þì[2] ãýæ òàéëáàðëàæýý.

Ìîíãîë÷óóäûí “Aÿëàë”-(Travel) õýìýýõ ¿ãèéí òóõàé îéëãîëòûã çóðàãëàâàë äàðààõ ä¿ð çóðàã ãàðíà. Çóðàã ¹1

“Àÿëàë” õýìýýõ ¿ãíýýñ “àÿëàã÷”-(traveler) ãýäýã ¿ã ¿¿ñýí ãàð÷ èðäýã áºãººä “àÿëàã÷” ãýäýã íü ººðèéí áàéíãà àìüäðàí ñóóäàã íóòàã äýâñãýðýýñ ãàð÷ ººð øèíý ãàçàð íóòàã äýýã¿¿ð äàìæèí ºíãºð÷ áóé íýã õ¿í (àÿëàã÷èä íàð ãýâýë íýã õýñýã õ¿ì¿¿ñ ) õýìýýñýí óòãàòàé ¿ã àæýý.. үргэлжлэл бий шүү?

Түүх соёлын жагсаалт /Улаанбаатар хот/

2008-05-29T01:09:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áîãä õààíû Íîãîîí îðäîí
Ãàíäàíòýã÷ýíëèí õèéä
Ãà÷óóðòûí àìíû çîñîí çóðàãòàé õàä
Ãýð õýëáýðò ìîäîí äóãàíóóä
Ãýñýð ñ¿ì
Äàìáàäàðæàà õèéä
Äàðü ýõèéí ñ¿ìèéí 2 ÷óëóóí áàãàíà
Èõ òýíãýðèéí àìíû ñ¿ã çóðàã, áè÷ýýñòýé õàä
Ìýãæèä Æàíðàéñèã äóãàí
Ñîíãèíî õàéðõàí óóëûí îëîí áóëø
×èí âàí Õàíääîðæèéí áàéøèí
×îéæèí ëàìûí ñ¿ì

Íèéñëýëèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àíõíû åâðîï 2 äàâõàð áàðèëãà
Àðñëàíòàé ã¿¿ðíèé 2 øèðõýã ÷óëóóí àðñëàí
Áàéãàëèéí Ò¿¿õèéí ìóçåéí ºìíºõ 2 øèðõýã ÷óëóóí àðñëàí
Áîãä õààíû çóíû îðäíû öîãöîëáîðûí çàðèì áàðèëãà
Áýëõèéí àìíû Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëøíóóä
Ìîíãîë Óëñûí Èõ Ñóðãóóëèéí ºìíºõ 2 øèðõýã ÷óëóóí àðñëàí
Í¿õòèéí àìàí äàõü Ìàíæ ×èí óëñààñ ñàëàí òóñãààðëàõ àñóóäëààð Ìîíãîë íî¸äûí íóóö çºâëºëäñºí ãàçàð, áè÷èãò õàä
Öîãòáàäàìæàâûí áàéøèí

Түүх соёлын жагсаалт /Хэнтий аймаг/

2008-05-29T01:08:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàòøèðýýò ñóìûí íóòàãò îðøèõ çóðàã, áè÷ýýñòýé “Ðàøààí” õàä, áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Áàÿí – Àäàðãà ñóìûí Äóóðëèã íàðñ ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí ÿçãóóðòíû áóëø
Áàÿíõóòàã ñóìûí áàðóóí Ñýðâýí õààëãà ãýäýã ãàçàð áóé áè÷èãò õàä
Áèíäýð ñóìûí Áîðáóëàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëøíóóä
Äýëãýðõààí ñóìûí Àâàðãûí ðàøààíû àðûí äýíæèä îðøèõ Àâàðãûí áàëãàñ
Äýëãýðõààí ñóìûí Èõ Õàéëàíò, Øàð õàä, Õàíàíãèéí ýíãýðò áàéãàà îëîí òºðëèéí áóëøíóóä, ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí áóóö
ªíäºðõààí ñóìûí òºâèéí äýðãýä îðøèõ “Ãýëýí” õýìýýõ õ¿í ÷óëóó

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàòøèðýýò ñóìûí íóòàãò îðøèõ ªãëºã÷èéí õýðýì
Áàòøèðýýò ñóìûí ¯ç¿¿ð öîõèî ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Áàòøèðýýò ñóìûí Ýíãèéí Æèâõýýñòýé ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóëøíóóä
Äýëãýðõààí ñóìûí Ã¿íá¿ðä, Òîîíî óóëàíä îðøèõ õ¿í ÷óëóó, õèðãèñ¿¿ð, áóëø çýðýã öîãöîëáîð äóðñãàë
Æàðãàëòõààí ñóìûí Äóóëãà óóëàíä îðøèõ õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëø
Æàðãàëòõààí ñóìûí Öýíõýðèéí ãîëûí õýðýì
Ìºðºí ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ñàëáàð óóëûí áè÷ýýñ
ªìíºäýëãýð ñóìûí íóòàãò îðøèõ Áàëäàí Áýðýýâýí õèéä
ªìíºäýëãýð ñóìûí áàðóóí Æàðãàëàíò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
ªíäºðõààí ñóìûí òºâä îðøèõ Öýöýíõààíû îðäíû öîãöîëáîð
Öýíõýðìàíäàë ñóìûí Áóðãàñòàé ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýã áè÷ýýñòýé õàä

Түүх соёлын жагсаалт /Хөвсгөл аймаг/

2008-05-29T01:07:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Ãàëò ñóìûí íóòàã Áàðòàä áðèãàäûí äýðãýä îðøèõ 6 øèðõýã áóãàí ÷óëóóí õºøºº, õèðãèñ¿¿ðèéí öîãöîëáîð
Ìºðºí ñóìûí Óóøãèéí ºâºðò îðøèõ 15 øèðõýã áóãàí ÷óëóóí õºøººíèé öîãöîëáîð
Òºìºðáóëàã ñóìûí Çóíû ãîëûí îð÷èìä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº, õèðãèñ¿¿ðèéí öîãöîëáîð
Öàãààí-Óóë ñóìûí Áîð Õóæèðûí ãîëûí îð÷èìä îðøèõ 2 ýãíýý áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Öàãààí-Óóë ñóìûí Õºøººò ãýäýã ãàçàð îðøèõ 11 øèðõýã áóãàí ÷óëóóí õºøºº, õèðãèñ¿¿ðèéí öîãöîëáîð
Øèíý-Èäýð ñóìûí Öîõèîòûí ãîëûí áýë÷èð Äºðºëæèéí àì, Öîõèîòûí õºíäèéí Íîãîîí áóëàãèéí àì ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøººí¿¿ä

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àðáóëàã ñóìûí Äýëãýð ìºðíèé ýðýã Àëòàí ãàäàñ ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ìºíõ õààíû Ýð÷¿¿ õîòûí òóóðü
Àðáóëàã ñóìûí Äýëãýðõààí óóëûí ºâºð, Ìºðºí ãîëûí ýðýãò îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Áàÿíç¿ðõ ñóìûí Áè÷èãò áóëàíãèéí Ìîíãîðöîã, Õºíãºðöºã õàäàíä áóé çîñîí çóðãóóä
Á¿ðýíòîãòîõ ñóìûí Ìºðºíãèéí ãîëûí õºíäèéä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ãàëò ñóìûí íóòàã Õóæèðòûí õ¿ðýýíèé äýðãýä áóé ÷óëóóí ñóâàðãà
Ãàëò ñóìûí íóòàãò îðøèõ ×óëóóòûí ãîëûí Èõ Õóæèðòûí àì, Äîîä Õóæèðòûí àì ãýäýã ãàçðóóäàä îðøèõ õàäíû çóðàã
Ãàëò ñóìûí íóòàã Í¿õòèéí àìàíä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Ãàëò ñóìûí ªíäºð òîëãîéä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ãàëò ñóìûí Óëààí÷óëóóíû õàä ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Æàðãàëàíò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ãýëýíõ¿¿ãèéí ñóâàðãà
Æàðãàëàíò ñóìûí Àãüòûí ãîëûí áàðóóí ñàëààíä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Æàðãàëàíò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Æàðãàëàíòûí äóãàí
Ðèí÷èíëõ¿ìáý ñóìûí Òýõèéí ºâºðò îðøèõ Õîñûí ¿ç¿¿ðèéí òàìãà á¿õèé áîñîî ÷óëóó
Òàðèàëàí ñóìûí Ç¿ëýãò ãîëûí ñàâä îðøèõ Ò¿ðýãèéí ¿åèéí õºøºº
Òàðèàëàí ñóìûí Ç¿ëýã ãîëûí ç¿¿í õºâººíä îðøèõ áè÷èãò õàä
Óëààí-Óóë ñóìûí Òîëüæãèé áîîì ãýäýã ãàçàð îðøèõ çîñîí çóðàãòàé õàä
Õàíõ ñóìûí Æàðãàëàíòûí àìàíä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Öàãààííóóð ñóìûí Øèøãèä ãîëä öóòãàñàí Õàðàíãà îé ãîëûí äýýä àì, Õýýðãèéí áîîì ãýäýã õÿñààíû äýýä òàëä, äîîä Òîøäîã óóëûí àð òàëä áóé Îðþê õàäàíä áóé ò¿ðýã áè÷èã
Öýöýðëýã ñóìûí Øàâàðûí íóðóóíû áàðóóí òàë Æàðãàëàíòûí àìàíä îðøèõ íî¸äûí áóíõàí
Öýöýðëýã ñóìûí Òýñèéí ãîëûí óðä õºíäèé Ìîäòîé òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Öýöýðëýã ñóìûí Áàãà Õàðãàíàòûí àìíû Çóðàãò õàä ãýäýã ãàçàð îðøèõ çóðàãòàé õàä
×àíäìàíü-ªíäºð ñóìûí Áàäàðûí íóðóóíû Öà÷èðòûí àìíû áóãàí ÷óëóóí õºøºº
×àíäìàíü-ªíäºð ñóìûí Áóëæèõûí ãîëûí 3 øèðõýã áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Øèíý-Èäýð ñóìûí íóòàãò îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ýðäýíýáóëãàí ñóìûí íóòàãò îðøèõ Äàÿí äýýðõèéí àãóé, õèéäèéí òóóðü

Түүх соёлын жагсаалт /Ховд аймаг/

2008-05-29T01:06:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Ìàíõàí ñóìûí Õîéòöýíõýðèéí-ºë ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ãóðâàíöýíõýðèéí àãóé
Ìàíõàí ñóìûí Òàõèëòûí õîòãîð ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿íí¿ãèéí ÿçãóóðòíû áóëø
Ìºíõõàéðõàí ñóìûí Äîëîîííóóðûí óëààí òîëãîéä îðøèõ ýðòíèé áè÷ýýñ
Ìºñò ñóìûí Áîäîí÷èéí ãîë, Áàÿíç¿ðõ ãýäýã ãàçðóóäàä îðøèõ õèðãèñ¿¿ð, áóãàí õºøººíèé öîãöîëáîð, ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí áóóö
¯åí÷ ñóìûí ßìààí-óñ ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Õîâä ñóìûí Ñºðò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ä¿ðñ, òýìäýã ÷óëóó á¿õèé õºøºº ÷óëóóíóóä
Öýöýã ñóìûí Õàëèóíû õºòºë ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Æàðãàëàíò ñóìûí òºâä îðøèõ Ñàíãèéí õýðýì
Ìàíõàí ñóìûí Èøãýí òîëãîé ãýäýã ãàçàð áóé ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ìºíõõàéðõàí ñóìûí Óëààí ãîâèéí àìàíä îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Ìºíõõàéðõàí ñóìûí Øóóðõàéí õºõ íóóðûí îð÷èìä îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Ìºíõõàéðõàí ñóìûí Äîîä-Óëõàí ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ìºíõõàéðõàí ñóìûí Äýýä Óëààí ãîâèéí àìàíä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
¯åí÷ ñóìûí íóòàã Õàðóóë-Îâîî
Õîâüä ñóìûí ×àíäìàíü Õàð-¯ç¿¿ð ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä

Түүх соёлын жагсаалт /Увс аймаг/

2008-05-29T01:05:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Äàâñò ñóìûí Áîð íóðãàí ãýäýã ãàçàð îðøèõ 2 øèðõýã õ¿í ÷óëóó
Ç¿¿íõàíãàé ñóìûí Çóðààãèéí óëààí õàäíû çóðàã
Ñàãèë ñóìûí Ìîæîîãèéí õàäíû çóðàã
Òàðèàëàí ñóìûí Õàëõàéòûí äýíæèä îðøèõ áóëø, õ¿í ÷óëóóíóóä

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áºõìºðºí ñóìûí Çàõûí-Óëààí ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó á¿õèé áóëøíóóä
Äàâñò ñóìûí Õàòóóãèéí Ìºíãºòöàõèóð ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ìàë÷èí ñóìûí Õºòºë íóóðûí Áîð òîëãîéí õ¿í ÷óëóóíóóä
Íàðàíáóëàã ñóìûí Æààæààãèéí õºòºëä îðøèõ õ¿í ÷óëóóíóóä
ªìíºãîâü ñóìûí Øàðáóëàãèéí-îíö ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ñàãèë ñóìûí Äóíä Òóðãûí Õàä ¿ç¿¿ð ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Óëààíãîì ñóìûí ×àíäìàíü óóëàíä îðøèõ áóëøíóóä
Óëààíãîì ñóìûí òºâä îðøèõ Õàðëàã áýéñèéí ñ¿ì

Түүх соёлын жагсаалт /Төв аймаг /

2008-05-29T01:04:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àëòàíáóëàã сóìûí íóòàãò îðøèõ ªíãºò óóëûí óðä õºíäèéä îðøèõ öîãöîëáîðò äóðñãàë
Àëòàíáóëàã ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ìîðèí òîëãîéí îëîí ¿åèéí áóëø
Áàòñ¿ìáýð ñóìûí Õàðààãèéí Íî¸í óóëàíä îðøèõ Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëø
Áàÿíæàðãàëàí ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ãóà äîâ ãýäýã ýðòíèé õîòûí òóóðü
Áàÿíöàãààí ñóìûí Ãàøóóí Áàëòàñòàé ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýãèéí áè÷èãò õºøºº
Áàÿíöàãààí ñóìûí Õ¿¿õýíõîíõîð ãýäýã ãàçàð îðøèõ 2 øèðõýã õ¿í ÷óëóó
Áîðíóóð ñóìûí íóòàãò îðøèõ õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí Áîðîîãèéí ñóóðèí
Äýëãýðõààí ñóìûí íóòàã Äóóòûí õàð ÷óëóó ãýäýã ãàçàð áóé Öîãò òàéæèéí áè÷èãò õàä
Äýëãýðõààí ñóìûí Èõ õºøººò ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýãèéí Êóë-×óðò çîðèóëñàí ãýðýëò õºøºº á¿õèé öîãöîëáîð äóðñãàë
Çóóíìîä ñóìûí Çóóí ìîäíû àìàíä îðøèõ Ìàíäøèðèéí õèéäèéí òóóðü, ñèéëñýí õºðã¿¿äòýé õàä
Ìºíãºíìîðüò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Òýðýëæèéí äºðâºëæèí
Ìºíãºíìîðüò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Á¿ðõèéí äºðâºëæèí
ªíäºðøèðýýò ñóìûí Óÿíãûí ¿ç¿¿ð ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàäíóóä
Ýðäýíý ñóìûí Àð Æàí÷èâëàíãèéí áàðóóí äýíæèä îðøèõ Òîíüþêóêèéí áè÷èãò õºøºº
Ýðäýíý ñóìûí Áàðóóíáàÿí ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ã¿íæèéí ñ¿ì

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàÿí ñóìûí ªãººìºð ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Áàÿí ñóìûí Áàãàõàíãàé, Õàíãàéáóëàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Äýëãýðõààí ñóìûí òºâä îðøèõ Ìèøèã ã¿íèé õ¿ðýýíèé äóãàíóóä
Ìºíãºíìîðüò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ñàðüäàãèéí õèéäèéí òóóðü
Ìºíãºíìîðüò ñóìûí Òîãîñ óóëûí ºâºð õàæóóãààð îðøèõ îëîí ¿åèéí äóðñãàë
Ñ¿ìáýð ñóìûí íóòàã Çàãäàëûí ãîëûí õîéä áýëä îðøèõ õ¿í ÷óëóóíû öîãöîëáîð

Түүх соёлын жагсаалт /Сэлэнгэ аймаг /

2008-05-29T01:03:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàðóóíá¿ðýí ñóìûí Á¿ðýíõàí óóëûí ºâºðò îðøèõ Àìàðáàÿñãàëàíò õèéä

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àëòàíáóëàã ñóìûí òºâä îðøèõ Àðäûí Íàìûí Òºâ Õîðîî, Ò¿ð Çàñãèéí ãàçðûí áàéøèí
Àëòàíáóëàã ñóìûí òºâä îðøèõ Àðäûí õóâüñãàëûí ò¿¿õèéí äóðñãàëò öîãöîëáîð
Åðºº ñóìûí íóòàãò îðøèõ Õ¿äðèéí ãîëûí Õ¿äýð õàðóóëûí äýðãýä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Ò¿øèã ñóìûí Òàâòûí òàë ãýäýã ãàçàð îðøèõ îëîí ¿åèéí áóëø

Түүх соёлын жагсаалт /Сүхбаатар аймаг/

2008-05-29T01:02:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Äàðüãàíãà ñóìûí Õºðãèéí õºíäèéä îðøèõ õ¿í ÷óëóóíóóä
Äàðüãàíãà ñóìûí òºâä îðøèõ Àëòàí-Îâîîíû õ¿í ÷óëóóíóóä
Ìºíõõààí ñóìûí Óñòàé, Áóðãàñòàé ãýäýã ãàçàð îðøèõ øèíý ÷óëóóí çýâñãèéí áóóö
Íàðàí ñóìûí Ç¿ëýã ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ñºäºòèéí öàãààí ÷óëóóíû áè÷ýýñ
Îíãîí ñóìûí Òàâàí òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ 2 øèðõýã õ¿í ÷óëóó
Îíãîí ñóìûí Øèâýýò ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóóíóóä
Ò¿âøèíøèðýý ñóìûí Äýëãýðõààí óóëàíä îðøèõ Öàãààí-Ýëãèéí õàäíû çóðàã, Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí 200 øèðõýã áóëøíóóä, ÷óëóóí õîðîî, øèâýý çýðýã áàéãóóëàìæóóä

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Äàðüãàíãà ñóìûí íóòàãò îðøèõ Õºõºëèéí øèðýýíèé õ¿í ÷óëóóíóóä
Äàðüãàíãà ñóìûí Ëàìò ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóóíóóä
Äàðüãàíãà ñóìûí Ñ¿ìò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ýðòíèé õîòûí òóóðü
Îíãîí ñóìûí Áóäàðûí ÷óëóóíä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ýðäýíýöàãààí ñóìûí íóòàãò îðøèõ Õàëòàðûí õèéäèéí áàëãàñ

Түүх соёлын жагсаалт /Өмнөговь аймаг/

2008-05-29T01:01:00.001-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áóëãàí ñóìûí Öàõèóðòûí õºíäèéä îðøèõ ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí äàðõíû ãàçàð
Íîìãîí ñóìûí Ø¿¿ëýí, Äîëîîí-Óóëûí ºâºð Áè÷èãò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Õàíáîãä ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ãàëáûí ãóðâàí õèéä áóþó Äýì÷èãèéí õèéä, Ýðýýò õèéä, Öîãöîëûí õèéäèéí òóóðü

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áóëãàí ñóìûí Áàÿíçàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ õóó÷èí ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí áóóö
Íîìãîí ñóìûí Öàãààí äýðñò ãýäýã ãàçàð îðøèõ Áè÷èãòèéí óñàí äàõü çóðàãòàé õàä
Íîìãîí ñóìûí Óðòûí àìðàëò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä, õ¿í ÷óëóó
Íîìãîí ñóìûí òºâä îðøèõ Ñàíãèéí äàëàé õèéäèéí äóãàíóóä
Íîìãîí ñóìûí Äàëàí óóëûí ºìíº áèåä îðøèõ Ò¿ðýã áè÷ýýñ
Íî¸í ñóìûí Èõýð ãàøóóí ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Õ¿ðìýí ñóìûí Áè÷èãò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ñýðâýé ñóìûí íóòàã Ñýðâýé óóëûí áàðóóí ¿ç¿¿ð, Õàð äýëèéí áóóö ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä

Түүх соёлын жагсаалт /Өвөрхангай аймаг/

2008-05-29T00:59:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàò-ªëçèéò ñóìûí ªâºð-Àãóéò ãýäýã ãàçàð îðøèõ Òºâõºí õèéä
Óÿíãà ñóìûí íóòàãò îðøèõ Îíãèéí ãîëûí öîãöîëáîðò äóðñãàë
Õàéðõàíäóëààí ñóìûí Õºãøèíòýýë óóëàíä îðøèõ Õóâèëàéí öýðãèéí öàéçíû òóóðü
Õàðõîðóì ñóìûí òºâä îðøèõ Ìîíãîë ã¿ðíèé íèéñëýë Õàðõîðóì õîòûí òóóðü
Õàðõîðóì ñóìûí òºâä îðøèõ Ýðäýíý çóó õèéä

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àðâàéõýýð ñóìûí òºâä îðøèõ Áóãà ñîãîîòûí çóðàãòàé õàä
Áàðóóíáàÿí-Óëààí ñóìûí Õ¿íõ¿ðýý ãýäýã ãàçàð îðøèõ Øààçàí òîëãîéí òóóðü
Áàðóóíáàÿí-Óëààí ñóìûí Òàðèìëûí ºâºëæººíèé óðä îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Áàðóóíáàÿí-Óëààí ñóìûí ªøãºãèéí íóðóóíä îðøèõ Õÿðûí Áóìáàò áàð÷èí òýýãèéí çóðàãò õàäíóóä
Áàò-ªëçèéò ñóìûí Òýìýýí ÷óëóóíû àìàíä îðøèõ õ¿ðëèéí ¿åèéí áóãàí ÷óëóó, áóëøíóóä
Áàò-ªëçèéò ñóìûí ªíäºð õÿñààí ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Áàò-ªëçèéò ñóìûí ªâºð-Àãóéò ãýäýã ãàçàð îðøèõ õèðãèñ¿¿ð
Áàò-ªëçèéò ñóìûí Àð-Àãóéòûí õºøººí õîíõîðò îðøèõ õºøºº
Áàÿí-ªíäºð ñóìûí Ç¿éëèéí õºíäèéä îðøèõ Áóóðàëûí õºøºº
Áîãä ñóìûí Òýâø óóëàíä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Áîãä ñóìûí íóòàãò îðøèõ Èëæãýí ÷èõò õààíû õýðýì
Áîãä ñóìûí Àðö Áîãä óóëûí ç¿¿í ¿ç¿¿ð Ìóõàð áóëàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ ýðòíèé ÷óëóóí çýâñãèéí îðä
Íàðèéíòýýë ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ëàìûí ãýãýýíèé ñóâàðãà
Íàðèéíòýýë ñóìûí íóòàã Àðöàò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ýðäýìòýí Öýâýëâààí÷èãäîðæèéí ñóâàðãà
Óÿíãà ñóìûí Õàäàí õîøóó ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Óÿíãà ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ìààíüòûí õºøºº
Õàðõîðóì ñóìûí íóòàãò îðøèõ Øàíõûí õèéäèéí äóãàíóóä
Õàðõîðóì ñóìûí òºâä îðøèõ Ã.Çàíàáàçàðûí ýýæ Õàíäæàìöûí ñóâàðãà
Õàðõîðóì ñóìûí Ìîéëòûí àìàíä îðøèõ õóó÷èí ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí áóóö
Õàðõîðóì ñóìûí íóòàã Áàãà õ¿ðýý ãýäýã ãàçàð îðøèõ äóòóó õèéñýí ÷óëóóí ÿñò ìýëõèé
Õàðõîðóì ñóìûí íóòàãò îðøèõ Èõ ýëñòèéí äýíæèéí õºøºº
Õàðõîðóì ñóìûí íóòàãò Ñàðàí ãîëûí áàðóóí ýðýãò îðøèõ Õàð ÷óëóóí õ¿í
Õàðõîðóì ñóìûí Õºøººí äýíæ, Ñàðûí ãîëûí ýðýãò îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Õóæèðò ñóìûí Øóíõëàé óóëàíä îðøèõ äºðâºëæèí áóëøíóóä

Түүх соёлын жагсаалт /Завхан аймаг/

2008-05-29T00:58:00.000-07:00

Çàâõàí àéìàã Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àëäàðõààí ñóìûí Áîãäûí ãîëûí Ìºíãºò õÿñàà ãýäýã ãàçàð îðøèõ 4 õ¿íèé çóðàã á¿õèé õºøºº ÷óëóó
Öýöýí-Óóë ñóìûí ßíæèâûí øèëä îðøèõ õ¿í ÷óëóóíóóä
Øèë¿¿ñòýé ñóìûí Äààãàí ãýäýã ãàçàð îðøèõ 8 øèðõýã áóãàí ÷óëóóí õºøºº
ßðóó ñóìûí ßðóóãèéí ãîëûí ýðýãò îðøèõ õ¿í ÷óëóóíóóä
ßðóó ñóìûí íóòàãò îðøèõ Õºøººòèéí àìíû õ¿í ÷óëóó

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Óëèàñòàé ñóìûí òºâä îðøèõ Ñàíãèéí õýðýì
Ýðäýíýõàéðõàí ñóìûí Õàð íóóðûí ç¿¿í òàë Òýýëèéí õºíäèéä áóé 2 øèðõýã õ¿í ÷óëóó
Ýðäýíýõàéðõàí ñóìûí Áàãà õºëèéí áóóöíû àðä áóé ñ¿ã çóðàãòàé õàä

Түүх соёлын жагсаалт /Дундговь аймаг/

2008-05-29T00:56:00.000-07:00

Äóíäãîâü àéìàã Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àäààöàã ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ñ¿ì õºõá¿ðäèéí áàëãàñ
Ãóðâàíñàéõàí ñóìûí ßðõ óóëàíä îðøèõ õ¿í ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí áóóö
ªëçèéò ñóìûí Áàðóóí Áèë¿¿ò óóëàíä îðøèõ ñ¿ã çóðàã, ðóíè áè÷èã á¿õèé õàä
Ýðäýíýäàëàé ñóìûí òºâä Óãòààë ñàíãèéí äàëàé õèéäèéí Öîã÷èí äóãàí
Ýðäýíýäàëàé ñóìûí Öàãààí-Îâîî ãýäýã ãàçàð îðøèõ ¯íñòèéí õèéäèéí Öîã÷èí äóãàí

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àäààöàã ñóìûí íóòàãò îðøèõ Çóóòûí õèéäèéí 2 øèðõýã äóãàí
Áàÿíæàðãàë ñóìûí Àðãèéí õàäíû Ñàðóóëûí áè÷èãò õàä ãýäýã ãàçàð áóé õàäíû áè÷èã
Áàÿíæàðãàëàí ñóìûí Áàÿíõîøóóíû ýìýýë òîëãîéä îðøèõ õýðìèéí òóóðü
Ãîâü-Óãòààë ñóìûí Èõ ãàçðûí ÷óëóóíû àðä îðøèõ áè÷èãò õàä
Äýëãýðõàíãàé ñóìûí Îíãèéí ãîëûí óðä ýðýãò îðøèõ Õîøóó õèéäèéí òóóðü
Äýëãýðõàíãàé ñóìûí Õàðõàøààòûí àìàíä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Äýëãýðöîãò ñóìûí Áàãà ãàçàð îðøèõ Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëøíóóä
Äýëãýðöîãò ñóìûí Áàãà ãàçðûí ÷óëóóíû ºâºð áýë Èõ òàõèëãàòûí õàäíû ñ¿ã çóðàã
Ëóóñ ñóìûí Óëààí íóóðûí àðä áóé Õºøººò ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó
ªëçèéò ñóìûí Äýëèéí óóëàíä Õàìàð óñ, Ãó÷èí õî¸ð õ¿í õºøººò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä, áóãàí ÷óëóóí õºøºº
ªíäºðøèë ñóìûí Íàðòûí õàäíû Ìóõàðûí áóëàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí äàðõíû ãàçàð
Ñàéõàí-Îâîî ñóìûí íóòàãò îðøèõ Îíãèéí ãîëûí õîéä ýðýãò îðøèõ Îíãèéí õèéäèéí òóóðü
Ñàéõàí-Îâîî ñóìûí íóòàãò Îíãèéí ãîëûí ýðýãò îðøèõ Øààçàí õîòûí òóóðü
Õóëä ñóìûí Øàðàíãàäûí í¿õýí ãýäýã ãàçàð îðøèõ ìîíãîë áè÷èãòýé àãóé
Öàãààíäýëãýð ñóìûí Øàð øîðîîòûí áóóöíû îð÷èìä îðøèõ õºøºº ÷óëóó
Ýðäýíýäàëàé ñóìûí ªðãºí ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ñóóäàë õàä

Түүх соёлын жагсаалт /Дорноговь, Дорнод аймаг/

2008-05-29T00:54:00.000-07:00

Äîðíîãîâü àéìàã Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Èõõýò ñóìûí Á¿ñèéí ÷óëóó ãýäýã ãàçàð îðøèõ Îëîí áàéøèíò, Õýñýã áàéøèíò ãýäýã ýðòíèé õîòûí òóóðü
Èõõýò ñóìûí Õºøººíº óõàà ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó á¿õèé áóëø, òóóðü

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Èõõýò ñóìûí Àð-Óëààí ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Õºâñãºë ñóìûí íóòàãò îðøèõ Öóâèðààãèéí õèéäèéí òóóðü
Ýðäýíý ñóìûí Äóëààíû ãîâü ãýäýã ãàçàð îðøèõ ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí ñóóðèí

Äîðíîä àéìàã Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Ñ¿ìáýð ñóìûí íóòàãò îðøèõ “Èõ áóðõàíò” õýìýýõ ÷óëóóí áóðõàíû öîãöîëáîð
Ñ¿ìáýð ñóìûí Øîíõ òàâàí òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ 2 øèðõýã õ¿í ÷óëóó
Öàãààí-Îâîî ñóìûí íóòàãò îðøèõ Õýðëýí áàðñ õîòûí òóóðü, öàìõàã
Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Ãóðâàíçàãàë, Äàøáàëáàð, Áàÿíäóí, Áàÿí-Óóë ñóìäûí íóòàãò îðøèõ ×èíãèñèéí õýðìýí çàì
Ìàòàä ñóìûí Íàðàí ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Ìàòàä ñóìûí Ëîõîâûí-Îâîî ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Ìàòàä ñóìûí íóòàã Áàð÷èãàð, Áóÿí-ªíäºð ãýäýã ãàçðóóäàä áóé õ¿í ÷óëóó
Ñ¿ìáýð ñóìûí Òàìñàãáóëàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ “Óòàé óóë”
Ñ¿ìáýð ñóìûí íóòàã õóó÷èí Òàìñàãáóëàã ñóìûí òºâèéí ç¿¿í òàëä îðøèõ øèíý ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí ñóóðèí
Öàãààí-Îâîî ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ç¿¿í äºðºº ãýäýã ãàçàð áóé ýðòíèé õîòûí òóóðü

Түүх соёлын жагсаалт / Говьсүмбэр, Дархан -Уул аймаг/

2008-05-29T00:51:00.000-07:00

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Ñ¿ìáýð ñóìûí íóòàãò îðøèõ ×îéðûí õèéäèéí òóóðü
Ñ¿ìáýð ñóìûí Çàðààãèéí ç¿¿í ºâºðò îðøèõ õ¿í ÷óëóóíóóä

Äàðõàí-Óóë àéìàã Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Îðõîí ñóìûí Öàíò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ýðòíèé õîòûí òóóðü
Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Îðõîí ñóìûí Øàðûí ãîëûí õîéä õºíäèé Öàãààí íóóðûí îð÷èìä îðøèõ çîñîí çóðàãòàé õàä
Õîíãîð ñóìûí íóòàãò îðøèõ ñ¿ã çóðàã, áè÷ýýñòýé õàä
Õóó÷èí Äàðõàíû ç¿¿íòýé îðøèõ Õ¿éòýíò ãýãäýõ çîñîí áè÷èãòýé õàд

2008-05-29T00:37:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë / Ãîâü-Àëòàé àéìàã/

Áèãýð ñóìûí Áè÷èãòèéí áóóö ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýã áè÷ýýñ, ñ¿ã çóðàã á¿õèé õàä
Æàðãàëàí ñóìûí Ñ¿ìèéí äýíæ ãýäýã ãàçàð îðøèõ øèðõýã õ¿í ÷óëóóòàé áóëø
Æàðãàëàí ñóìûí Òîîñãîò ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Õàëèóí ñóìûí Öàãààí ãîë ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Öîãò ñóìûí òºâèéí äýðãýä îðøèõ Õèðãèñò õîîëîéí áóëøíóóä

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àëòàé ñóìûí Èõ-Îãòîðãî ãýäýã ãàçàð îðøèõ òýìäýã çóðàã á¿õèé 2 øèðõýã õºøºº ÷óëóó
Áàÿí-Óóë ñóìûí Èõ Íîìãîí ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Áàÿí-Óóë ñóìûí Áè÷èãòèéí àìàíä îðøèõ õºøºº ÷óëóó á¿õèé äºðâºëæèí áóëø
Áàÿí-Óóë ñóìûí Áàãàáýðõ, Äîîãèéí áóóö ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Áàÿí-Óóë ñóìûí Äîîãèéí õàíàíãèéí áóóö ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Áèãýð ñóìûí Ìîðèíòîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä, äºðâºëæèí áóëø
Áóãàò ñóìûí Òàì÷èéí áýë÷èð ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í áà áóãàí ÷óëóó á¿õèé 3 øèðõýã áóëø
Áóãàò ñóìûí Ä¿¿ðãèéí àì ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Áóãàò ñóìûí Áóðãàñûí ã¿ðýý ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº á¿õèé õèðãèñ¿¿ð, äºðâºëæèí áóëø
Áóãàò ñóìûí Õºøººòèéí-Ýõ ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Æàðãàëàíò ñóìûí Óëààí õàéðõàí ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàã, áè÷ýýñòýé õàä
Òàéøèð ñóìûí ªâºð öàãààí òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ ãýðýëò õºøºº
Òîíõèë ñóìûí Õºøººò áýë÷èð ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Òîíõèë ñóìûí Õÿðõàðàà÷ ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó á¿õèé áóëøíóóä
Òîõíèë ñóìûí Áàãà-Óñ ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í áà áóãàí ÷óëóó á¿õèé 3 øèðõýã äºðâºëæèí áóëø
Òîíõèë ñóìûí Ìîãîéí ãîëûí õºíäèéä îðøèõ Õ¿ðëèéí ¿åèéí ÷óëóóí õºøººí¿¿ä
Òîíõèë ñóìûí Òàì÷èéí òàëä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Òîíõèë ñóìûí Õóæðûí ãîëûí õºíäèéí Õºõ äºíãº ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó, äºðâºëæèí áóëø
Òîíõèë ñóìûí Óðä Õóëäûí Øàòàäûí áýë÷èðò îðøèõ õºøºº ÷óëóó, õ¿í ÷óëóó, äºðâºëæèí áóëø á¿õèé öîãöîëáîð
Òîíõèë ñóìûí Ç¿éëèéí-Îãòîðãî ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Òîíõèë ñóìûí Çàìò ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó äºðâºëæèí áóëø
Õºõ-ìîðüò ñóìûí Çàìûí ãîçãîð ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó á¿õèé äºðâºëæèí áóëø
Õºõ-ìîðüò ñóìûí Áóðãàñûí äýíæ ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó á¿õèé äºðâºëæèí áóëø
Öîãò ñóìûí Íàéòààñò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
×àíäìàíü ñóìûí Øààõàð ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
×àíäìàíü ñóìûí òºâèéí îð÷èìä îðøèõ ÷óëóóí õºøººí¿¿äòýé äºðâºëæèí áóëø
×àíäìàíü ñóìûí ×àíäìàíü óóëàíä îðøèõ îâîî áà áóíõàí
Ýðäýíý ñóìûí Äýâýðõèéí-Ýõ ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó
Ýðäýíý ñóìûí Íàðèéí ãîëûí õºíäèéä îðøèõ Íàðàíãèéí áè÷èãò õºøºº ÷óëóó
Ýðäýíý ñóìûí Óëààí òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ õºøºº ÷óëóó

Түүх соёлын жагсаалт /Булган аймаг/

2008-05-28T23:56:00.002-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàÿí-Àãò ñóìûí Øèâýýò-Óëààí ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóóíû öîãöîëáîð
Äàøèí÷èëýí ñóìûí Õàëäóíç¿ðõ óóëàíä îðøèõ Öîãò òàéæèéí Öàãààí áàéøèíãèéí áàëãàñ, áè÷èãò õºøºº
Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò îðøèõ Õàð áóõûí áàëãàñ
Äàøèí÷èëýí ñóìûí íóòàãò îðøèõ ×èí òîëãîéí áàëãàñ
Ìîãîä ñóìûí Õºë-Àñãàò ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýãèéí Àëòàí òàìãàí äàðõíû áè÷èãò õºøºº
Ñàéõàí ñóìûí Áàéøèðûí óñ ãýäýã ãàçàð áóé áóãàí õºøºº á¿õèé öîãöîëáîð
Ñàéõàí ñóìûí Ìîãîéí ãîë, Øèíý-Óñ íóóðûí ç¿¿í òàë, Õèðãèñò õºíäèéí àìàíä îðøèõ Óéãàðûí Ìîþóí÷óðûí ãýðýëò õºøºº
Õóòàã-ªíäºð ñóìûí íóòàãò îðøèõ Áèéáóëàãèéí áàëãàñ

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàÿí-Àãò ñóìûí Õàëòàð ãýäýã ãàçàð îðøèõ 3 øèðõýã áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Áóãàò ñóìûí Õóæèðòûí ãîëûí õºíäèéä îðøèõ Áè÷èãòèéí õàäíû çóðàã, áè÷èãò õàä
Áóëãàí ñóìûí Ìàéäàðûí ãîëûí õºíäèéä îðøèõ Öàãààí ñóâàðãàíû òóóðü
Áóëãàí ñóìûí Ç¿¿íò¿ð¿¿ ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Áóëãàí ñóìûí òºâä îðøèõ Äèâààæèí õýìýýõ ñ¿ìèéí ¿ëäýãäýë
Á¿ðýãõàíãàé ñóìûí Áè÷èãòèéí õàäíû õîøóóíä îðøèõ áè÷èãò õàä
Ãóðâàíáóëàã ñóìûí Àâçàãà õàéðõàí ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ãóðâàíáóëàã ñóìûí Ãóðâàëæèí óóëûí Ò¿ðýã áè÷ýýñ
Äàøèí÷èëýí ñóìûí Ëàõ óóë, Àðñëàíò ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Äàøèí÷èëýí ñóìûí Á¿ä¿¿íèé íóðóóíû Õàíãèäàé ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Ìîãîä ñóìûí Öàõèóðòàé ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Ìîãîä ñóìûí Óëààí õààëãà ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Îðõîí ñóìûí Ñýýðèéí àäàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ 7 øèðõýã áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Ðàøààíò ñóìûí Õºãíº õààí óóëàíä îðøèõ Õºãíº õààíû èõ, áàãà õèéäèéí òóóðü
Ñàéõàí ñóìûí Íàðèéí Õ¿ðìèéí Õºøºº äýâñýã ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Ñàéõàí ñóìûí Èõ õ¿ðýìòèéí Àñãàí äýâñýã ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Ñàéõàí ñóìûí Íàðèéíõ¿ðýìò ãýäýã ãàçàð îðøèõ áè÷èãò õàä
Ñýëýíãý ñóìûí Èíãýòòîëãîéä îðøèõ “Äàëõáàíäèä” ãýãäýõ õ¿í ÷óëóó
Òýøèã ñóìûí õóó÷èí òºâä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Õèøèã-ªíäºð ñóìûí òºâèéí õîéä òàëä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Õèøèã-ªíäºð ñóìûí Àðõàíàí ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýã áè÷ýýñ
Õóòàã-ªíäºð ñóìûí Íàðèéí òºëáºðèéí Áè÷èãò áýðæèí ãýäýã ãàçàð îðøèõ áè÷èãò õàä
Õóòàã-ªíäºð ñóìûí Íàðèéí òºëáºðèéí àäàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Õóòàã-ªíäºð ñóìûí Ãóðòûí ã¿¿ð, Óñíû àðàë ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Õóòàã-ªíäºð ñóìûí Õàíòàé áàãèéí íóòàãò îðøèõ Áè÷èãòèéí ¿ç¿¿ðèéí õàäíû çóðàã
Õóòàã-ªíäºð ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ýãèéí ãîëûí îëîí ¿åèéí öîãöîëáîð äóðñãàë

Түүх соёлын жагсаалт /Булган аймаг/

2008-05-28T23:56:00.001-07:00

Түүх соёлын жагсаалт /Баянхонгор аймаг/

2008-05-28T23:51:00.000-07:00

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàÿíëèã ñóìûí Öàõèð óóëàíä îðøèõ ýðòíèé õ¿í ñóóæ áàéñàí Ëèãèéí öàãààí àãóé
Áàÿíëèã ñóìûí Èõ áàÿí óóëûí Áè÷èãòèéí àìàíä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Áóóöàãààí ñóìûí Äóíäìàíäàë, Àäàãìàíäàë óóëàíä îðøèõ ñ¿ã çóðàã, ðóíè áè÷ýýñòýé õàä
ªëçèéò ñóìûí Óðàí õàéðõàí óóëàíä îðøèõ õóó÷èí ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åèéí áóóö
Ýðäýíýöîãò ñóìûí Ò¿éí ãîëûí ç¿¿í äýíæ Øàòàð ÷óëóó ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøººí¿¿ä, õ¿í ÷óëóó, áóëø á¿õèé öîãöîëáîð äóðñãàë
Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Ãàëóóò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ìàíäàëûí õèéäèéí äóãàíóóä
Çàã ñóìûí Çàãèéí ãîëûí áàðóóí òàëä Áóìáàòûí àìàíä îðøèõ 2 øèðõýã õ¿í ÷óëóóíû õºøºº
Çàã ñóìûí Àëìàñò õàâöàë ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñóâðàãà
Çàã ñóìûí Àðñàéð ãýäýã ãàçàð îðøèõ õèðãèñ¿¿ð¿¿ä
Çàã ñóìûí Õýðãýñòýéí àìàíä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
ªëçèéò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Ò¿é Øàðãàëæóóòûí áàëãàñ
Ýðäýíýöîãò ñóìûí òºâä îðøèõ Õà÷èí ëàìûí ñ¿ì
Ýðäýíýöîãò ñóìûí Òàì÷èéí Èõ Öàãààí àìàíä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº

Түүх соёлын жагсаалт

2008-05-28T23:49:00.000-07:00

/ Áàÿí-ªëãèé àéìàã / Уëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàÿííóóð ñóìûí Öàãààí õºøººò ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýãèéí ¿åèéí õºøºº
Áóãàò ñóìûí ãóòàãò îðøèõ Ýðýýí õàðãàíàòûí Ò¿ðýã áè÷ýýñ á¿õèé õºøºº ÷óëóó
Íîãîîííóóð ñóìûí òºâä îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Óëààíõóñ ñóìûí Õàð-ßìààòûí ãîëûí õºíäèéä îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Óëààíõóñ ñóìûí Öàãààí ñàëàà áóþó Áàãà Îéãîð ãîëûí õºíäèéä îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Öýíãýë ñóìûí Äàÿííóóðûí ýðýã Õó-Óé ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Öýíãýë ñóìûí Öàãààí ãîëûí õºíäèéä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº, õèðãèñ¿¿ð

Àéìãèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Àëòàé ñóìûí Õààíøèðýý ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó, ñ¿ã çóðàã, ðóíè áè÷ýýñòýé õàä
Áàÿííóóð ñóìûí Õîâä ãîëûí ñàëàà Õàéðòûí ãîëûí Óëààí õºøººò ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Áàÿííóóð ñóìûí Îëîííóóðûí Àëàã òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Ñàãñàé ñóìûí Áèò¿¿ ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Óëààíõóñ ñóìûí Õàòóóãèéí óóëûí Ãàíö ìîäíû á¿ëýã ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýãèéí ¿åèéí äóðñãàëóóä
Öýíãýë ñóìûí Õóðãàí, Õîòîí íóóðóóäûí õ¿ç¿¿â÷ Ìÿíãàí õîíõîð õýìýýõ ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Öýíãýë ñóìûí Õàäàí ñýðâýë óóëûí áýëä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøººí¿¿ä, õèðãèñ¿¿ð á¿õèé ãàçàð

Монгол нутаг дахь түүх солын дурсгалууд

2008-05-28T23:39:00.000-07:00

ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÒÎÃÒÎÎË

1998 îíû 12 äóãààð ñàðûí 23-íû ºäºð Óëààíáààòàð õîт Дóãààð235
Æàãñààëò øèíý÷ëýí áàòëàõ òóõàé

Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëèéí 3 äóãààð çààëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ ÒÎÃÒÎÎÕ íü:

1. Óëñ, àéìàã, íèéñëýëèéí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí ¿ë õºäëºõ äóðñãàëûí æàãñààëòûã õàâñðàëòûã ¸ñîîð áàòàëñóãàé.

2. Ýíý òîãòîîë ãàðãàñàíòàé õîëáîãäóóëàí “Ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëèéã õàìãààëàõ òóõàé õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð àâàõ çàðèì àðãà õýìæýýíèé òóõàé” Çàñãèéí ãàçðûí 1994 îíû 12 äóãààð ñàðûí 28-íû ºäðèéí 233 äóãààð òîãòîîëûí 3 äóãààð õàâñðàëòûã õ¿÷èíã¿é áîëñîíä òîîöñóãàé.

Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèé ñàéä Æ.Íàðàíöàöðàë
Ãýãýýðëèéí ñàéäûí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýã÷ ×.Ñàéõàíáèëýã

ÓËÑ, ÀÉÌÀÃ, ÍÈÉÑËÝËÈÉÍ ÕÀÌÃÀÀËÀËÒÀÄ ÁÀÉÕ

Ò¯¯Õ, ÑÎ¨ËÛÍ ¯Ë ÕªÄËªÕ ÄÓÐÑÃÀËÛÍ

ÆÀÃÑÀÀËÒ

Àðõàíãàé àéìàã

Óëñûí õàìãààëàëòàä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàòöýíãýë ñóìûí Öàöûí äýíæ ãýäýã ãàçàð îðøèõ 6 øèðõýã áóãàí õºøºº, áóëø, õèðãèñ¿¿ð¿¿ä
Áàòöýíãýë ñóìûí Õóäãèéí òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëøíóóä
Èõòàìèð ñóìûí íóòàãò îðøèõ ýðòíèé áè÷ýýñò Òàéõàð ÷óëóó
Õàéðõàí ñóìûí Ãîë ìîä ãýäýã ãàçàð îðøèõ Õ¿íí¿ãèéí ÿçãóóðòíû áóëø
Õàøààò ñóìûí Õºøºº öàéäàì ãýäýã ãàçàð îðøèõ Ò¿ðýãèéí ¿åèéí Êóëüòåãèí, Áèëãý õààíû áè÷èãò õºøºº, áóëø
Õîòîíò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Óéãàðûí Õàð áàëãàñ
Õîòîíò ñóìûí íóòàãò îðøèõ Äîéòûí òîëãîéí òóóðü
×óëóóò, Òàðèàò, Æàðãàëàíò, Öýöýðëýã ñóìûí íóòãóóäàä îðøèõ ×óëóóò ãîëûí õàäíû çóðàã
Ýðäýíýáóëãàí ñóìûí òºâä îðøèõ Çàÿûí ãýãýýíèé õèéäèéí öîãöîëáîð
Ýðäýíýìàíäàë ñóìûí íóòàãò îðøèõ Õàðõóë õààíû áàëãàñ
Ýðäýíýìàíäàë ñóìûí Áàðóóí ö¿¿ð ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº

Àéìãèéí õàìãààëàëòàíä áàéõ ò¿¿õ, ñî¸ëûí äóðñãàë

Áàòöýíãýë ñóìûí òºâä îðøèõ Ëóó ã¿íèé õ¿ðýýíèé äóãàíóóä
ªãèéíóóð ñóìûí íóòàãò îðøèõ ªãèéíóóðûí áàëãàñ
ªëçèéò ñóìûí òºâä îðøèõ Áèøðýëò ã¿íèé õ¿ðýýíèé äóãàíóóä
ªëçèéò ñóìûí Õºøººòèéí äýíæ ãýäýã ãàçàð îðøèõ ÷óëóóí õºøºº
ªëçèéò ñóìûí Áàäàãò ãýäýã ãàçàð îðøèõ Îëçîòûí áàëãàñ
ªëçèéò ñóìûí Áàäàãò ãýäýã ãàçàð îðøèõ Õºõ ÷óëóóíû õÿðûí ñ¿ã çóðàãòàé õàä
ªíäºð-Óëààí ñóìûí ×óëóóò ãîëûí áèë÷ýðò îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Òàðèàò ñóìûí Õºäºº íóóðûí õîéä áèå Äàäàã ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Õàéðõàí ñóìûí Ìàéìàà òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ Õ¿íí¿ãèéí ¿åèéí áóëøíóóä
Õàéðõàí ñóìûí Ã¿íæèéí àìàíä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Õàéðõàí ñóìûí Ýìýýë òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Õàøààò ñóìûí Èõ Íîìãîíû Õèðãèñò òîëãîé ãýäýã ãàçàð îðøèõ õ¿í ÷óëóó
Õàøààò ñóìûí Áàãà Íîìãîíû ç¿¿í óðä áýë, Íîìãîíû õºíäèéä îðøèõ õ¿í ÷óëóóíóóä
Õàøààò ñóìûí Èõ Íîìãîí ãýäýã ãàçàð îðøèõ áýõýí çóðàã, áè÷èã
Õàøààò ñóìûí Óðä Ñýðòýí ãýäýã ãàçàð îðøèõ ñ¿ã çóðàãòàé õàä
Õîòîíò ñóìûí òºâä îðøèõ áè÷èãò õºøºº, õ¿í ÷óëóó, áóãàí ÷óëóó á¿õèé ÷óëóóí äóðñãàëóóä
Ýðäýíýáóëãàí ñóìûí òºâä îðøèõ Äàìäèí õóâèëãààíû äóãàí
Ýðäýíýìàíäàë ñóìûí Õàíóé ãîëûí õºíäèé, Èõ íóóðûí õîéä áèåä îðøèõ Îðõîí áè÷ýýñò õàøëàãà ÷óëóó, õ¿í ÷óëóóíóóä
Ýðäýíýáóëãàí ñóìûí Áóëãàí óóëàíä áàéäàã çóðàãòàé õàä
Ýðäýíýìàíäàë ñóìûí Óðòûí àìàíä îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Ýðäýíýìàíäàë ñóìûí Óðä Æàðãàëàíò ãýäýã ãàçàð îðøèõ áóãàí ÷óëóóí õºøººí õàøëàãàò áóëø, õèðãèñ¿¿ð

Хотын аялал жуулчлалын тухай

2008-05-28T23:19:00.000-07:00

Олон улсын төвшинд хот бүр нь өөрийн өвөмөц онцлогт тулгуурлан төрөлжсөн байдалтай хөгждөг. Хотуудыг аялал жуулчлалын онцлогоор нь дараах байдлаар ангилдаг.

Тухайн хотод ирж байгаа аялагч жуулчидын түлхүү хэрэглэж, худалдан авч байгаа сэтгэл татах үзмэр нь түүхийн музей, галерей байвал “Histotic City“ гэдэг. Харин музей, театр түлхүү бол “Cultural City“ гэнэ. Мөн тухайн хотын жуулчидын хэрэглэж байгаа үйлчилгээ нь: ”Night Club”, Red Light area, казинотой бол “Night life City“ буюу шөнийн амьдралтай хот гэдэг.

Ерөнхийдөө дэлхийн аялал жуулчлалын зах зээл дээр хотын аялал нь маш хурдтай хөгжиж, ялангуяа Европын орнуудад энэ төрлийн аялал голлох байр суурийг эзлэх болжээ. Учир нь Европын улс орнуудын хотууд нь хоорондоо ойрхон болоод хот тус бүр нь түүх соёлын өв сан ихтэй болон тус бүр нутагт зам тээвэр өндөр хөгжсөн ба Европын иргэд өөр хоорондоо визгүй зорчиж болдог зэрэгтэй холбоотой ажээ. Тухайлбал Их Британд 2000 оны 4 сараас 9-р сар хүртэл 5 сарын хугацаанд 220 сая хүн өдрөөр хотын аяллыг хийсэн бөгөөд үүний 145 сая нь амралтын зорилготой, 52 сая нь бизнесийн зорилготой хийжээ. Энэ бүс нутагт хотын аялал нь дунджаар өдрөөр явагдахаас гадна 7 хоногийн хугацаагаар үргэлжилдэг бөгөөд 2 буюу түүнээс дээш өдрийн аялалд хамрагдах бол иж бүрэн үйлчилгээ, байрлуулах, хоол, автобусны үйлчилгээ, тойрон аялагчийн дэлгэрэнгүй хөтөлбөр музей үзэх тэр ч бүү хэл зах орох, дэлгүүр хэсэх гэх мэт олон зүйлийг үзүүлж харуулдаг байна. Ерөнхийдөө олон улсын жишгээр 32 километрийн зай бүхий хотын бүсэд аялал хийхдээ 1-ээс 1.5 цаг зарцуулдаг. Мөн аяллын хөтөлбөрт чөлөөт цаг гэж заавал оруулдаг бөгөөд энэ нь жуулчид өөрсдөө хотоор сэлгүүцэхэд зориулагддаг. Томоохон хотуудад үндэсний паркаар аялах үед газар болгонд хэдэн хоногоор саатахад хүрдэг. Ихэнх аялагчид түүхийн хөшөө дурсгал, музей, урлагийн тоглолт, диско, ресторан, дэлгүүр зэргийг голлон сонирхдог. Үүнээс гадна сүм, музей, метро гудамжны хөгжимчид, зураачид зэргийн олон зүйлийг хавсарган сонирхдог. Хотын аялал жуучлалыг явагдах шинж чанараар нь :

1. Богино хугацааны

2. Урт хугацааны гэж хоёр ангилдаг.
Богино хугацааны: Хот танилцуулах аялал нь 4 – 5 цагийн турш явагдах боломж бүхий богино хугацааны аялал юм.
Урт хугацааны: Хот танилцуулах аялал нь 24 цагаас дээш 7 хоног ба түүнээс их хугацаагаар аялж болно. Урт хугацааны аялал хийх сонирхолтой хүмүүс дунджаар зургаан сарын өмнө аялал зохион байгуулагчдад мэдэгдсэн байх шаардлагатай. Уг аяллыг дээр дурдсанчлан Европын орнуудад маш өргөн хүрээнд хийж хотоос хот дамжин аялж байна. Хотын аялал нь дэлхий нийтэд маш өргөн дэлгэрсэн байдаг. Аялал жуулчлалын хөгжлийн үе шатуудыг харахад хотын аялал анхандаа цэргийн бэхлэлт, худалдааний гудамж, цайз, Шилтгээн тойрон зугаалж байснаа улмаар боловсронгуй болсон гэдэг. Дэлхийн томоохон хотууд аялал жуулчлал хөгжүүлэх явдлыг нэн эртнээс эхэлсэн бөгөөд үүнд тухайн үеийн нийгмийн байдал, урлаг, уран барилгын хөгжил, язгууртны амьдралын онцлог зэрэг онцгой нөлөөтэй. Тухайлбал, эртний Ромоос эхлээд дундад зууны үед бий болсон уран барилгын хөгжил, театр, музейд түшиглэн шинэ шинэ сонин хачир үзмэр, тоглоом зугаа цэнгээний газруудыг шинээр байгуулж, өөр өөрсдийн хотуудыг бусдаас ялгагдахуйц өнгө үзэмжтэй алдар цуутай хот болгон дэлхий нийтийн сонорт хүргэснээр Епропын хотууд аялал жуулчлал хөгжүүлэх их өрсөлдөөнийг өрнүүлж байлаа. Энэ нь цаашдаа улам өргөжиж, Европын хотуудад төрөл бүрийн үйлчилгээний байгууллага, дээд зэргийн хэлбэрүүдийг нэвтрүүлэх, аянчин жуулчдын аюулгүй байдлыг хангах бүх төрлийн тээврийн үйлчилгээг нарийн зохион байгуулалтанд оруулах, жуулчдад найдвартай үйлчлэх зэргээр улам бүр хөгжсөөр байна. Дэлхийн танин мэдэхүйн өндөр ач холбогдолтой хотуудад Нью-Йорк, Парис, Мадрид, Ром, Санкт-Петербург, Каир, Сингапур, Гонгконг, Рио-де-Жанейро зэрэг багтдаг. Мөн жуулчдын сонирхлыг татдаг музей, хөшөө дурсгал, хот суурин зэрэг объектууд байдаг. Түүнчлэн “Гранада”, “Хааны тосгон” жижиг хотууд аялал жуулчлалд ашиглагддаг. Зөвхөн Ленинград хотод жуулчдад үзүүлдэг түүх, соёлын дурсгалт газрууд гэхэд 3900 - гаад объект бүртгэгджээ. Хотын аяллын гол тулгуур бол хоттой танилцах, түүх дурсгалын газруудаар орох, уран барилга, сүм хийд, музей, байгалийн сонин үзэгдэл үзэх, чөлөөт цагаар дэлгүүр хэсэх, эсвэл лангуу харах /windows shopping/ зэрэг баялаг хөтөлбөртэй байдаг. Хот болгон өөрийн гэсэн аялал жуулчлалын брэнд бүтээгдэхүүнтэй байдаг.

[1] John Uiccle. City tour of classification. New-York1989.p.076

Аялал жуулчлалын нэр томьёо

2008-04-17T22:25:00.000-07:00

Аялал жуулчлалын нэр томьёог зөвөөр ойлгох маш чухал юм.

Аялал жуулчлалын зарим гол нэр томъёо

1) Àÿëàë /Travel/ : Àëèâàà õ¿í íýã ãàçðààñ íºãººä àÿëàí ÿâàõûã.

2) Æóóë÷ëàë /Tourism/: Õóâü õ¿í öàãàà÷ëàõ, àæèë õèéõýýñ áóñàä àìðàëò, ÷ºëººò öàãàà ºíãºðººõ, áèçíåñèéí çýðýã çîðèëãîîð íýã æèëýýñ õýòðýõã¿é õóãàöààãààð ººðèéí áàéíãà îðøèí ñóóäàã ãàçàð íóòãààñàà ººð ãàçàð íóòàãò àÿëàí ÿâàõ, ò¿ð áàéõûã.

3) Àÿëàã÷ /Traveler/: Íýã ãàçðààñ íºãºº ãàçàðò àÿëæ áàéãàà õóâü õ¿íèéã.

4) Ãèé÷èí /Visitor/: ªºðèéí áàéíãà îðøèí ñóóäàã ãàçðààñ ººð ãàçàðò 12 ñàðààñ õýòðýõã¿é õóãàöààãààð àøèã, õºëñ îëîõ ¿éë àæèëëàãààíààñ áóñàä çîðèëãîîð àÿëæ ÿâàà õóâü õ¿íèéã.

5) Æóóë÷èí /Tourist/: Àÿëæ î÷ñîí ãàçàðòàà íýã õîíîãîîñ äýýø õóãàöààãààð ò¿ð áàéðëàõ ãèé÷íèéã.

6) Òóð îïåðàòîð /Tour operator/: Àÿëàë, æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýý ýðõýëäýã áàéãóóëëàãóóäààñ àÿëëûí ¿éë÷èëãýýã õóäàëäàí àâ÷, óëìààð òýäãýýðèéã íýãòãýí àÿëàë, æóóë÷ëàëûí áàãö á¿òýýãäýõ¿¿í á¿ðä¿¿ëæ ò¿¿íèéãýý áººíººð áóþó ýñâýë æèæèãëýíãýýð õóäàëäààëäàã àøãèéí òºëºº õóóëèéí ýòãýýäèéã.

7) Àÿëëûí àãåíò /Travel agent/: Àÿëàë, æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýý ýðõýëäýã áàéãóóëëàãûí ¿éë÷èëãýýã á¿õýëä íü ýñâýë ò¿¿íèé òîäîðõîé õýñãèéã, ò¿¿í÷ëýí òóð îïåðàòîðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã çóó÷ëàí àÿëàã÷äàä æèæèãëýí õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ¿éë àæèëëàãààã ýðõýëäýã àøãèéí òºëºº õóóëèéí ýòãýýäèéã.

8) Çîðèõ ãàçàð /Destination/: Àÿëàã÷äûí àìðàëò, ÷ºëººò öàãàà àÿ òóõòàé ºíãºðººõºä çîðèóëàãäñàí ¿éë÷èëãýý, ¿çìýð¿¿äèéí íººö áîëîëöîî á¿õèé ãàçàðç¿éí íýãæèéã.

9) ¯çýõ ç¿éë /Attraction/: Òóõàéí ãàçàðò àÿëàã÷äûí ñîíèðõëûã òàòàæ, ñýòãýë õºäºëãºõ, àìðàëò ÷ºëººò öàãàà ºíãºðººõ, ¿çýõ, õèéõ ç¿éë¿¿äèéã.

10) Æóóë÷ëàëûí ¿éë÷èëãýý /Tourism service/: Çî÷èä áóóäàë, æóóë÷íû áààç, çîîãèéí ãàçàð, àìðàëò ñóâèëàë, òýýâýð, õîëáîî, ¿çâýðèéí çýðýã ¿éë÷èëãýýã.

11) Æóóë÷ëàëûí á¿òýýãäýõ¿¿í /Tourism product/: Àÿëàë, æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãààñ àÿëàã÷, æóóë÷äàä ¿ç¿¿ëæ áàéãàà òºëáºðò ¿éë÷èëãýýã.

12) Àÿëëûí õºòºëáºð / Itinerary /: Àÿëëààð î÷èõ ãàçðóóä, î÷îîä õèéõ ç¿éë¿¿ä, àÿëëûí ºäð¿¿ä, öàãèéí õóâààðèéí òàéëáàð áè÷ëýãèéã.

13) Çî÷èä áóóäàë /Hotel/: Òºâ ñóóðèí ãàçàðò áàéðëàñàí, çî÷äûã õ¿ëýýí àâ÷ áàéð, õîîëíû áîëîí áóñàä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã, ºíäºð ¿íýòýé ¿éë÷èëãýýíèé öîãöîëáîðûã.

14) Æóóë÷íû áààç /Tourist camp/: Îðîí íóòàãò áàéðëàñàí, æóóë÷äûí àÿëàõ òàâ òóõòàé íºõöëèéã õàíãàñàí áàéð, õîîëíû áîëîí áóñàä òºëáºðò ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ¿éë÷èëãýýíèé öîãöîëáîðûã.

15) Àíãèéí îòîã /Hunting camp/: Àãíóóðûí íººö íóòàãò áàéðëàñàí, àí÷èä, æóóë÷äûã õ¿ëýýí àâ÷ áàéð, õîîëíû áîëîí áóñàä øààðäëàãàòàé ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ¿éë÷èëãýýíèé öîãöîëáîðûã.

16) Àâòî áóóäàë /Motel/: Àâòîçàìûí äàãóó áàéðëàñàí, çî÷äûã õ¿ëýýí àâ÷ áàéð, õîîë, àâòî çàñâàðûí áîëîí áóñàä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ¿éë÷èëãýýíèé öîãöîëáîðûã.

17) Áóóð÷èéí ãàçàð /Inn/: Îðîí íóòàãò áàéðëàñàí, çî÷äûã õ¿ëýýí àâ÷ áàéð, õîîëíû áîëîí áóñàä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã ñóóö õýëáýðèéí õóâèéí áàéðûã.

18) Äýí áóóäàë /Guest house, Bed and breakfast/: Òºâ, ñóóðèí ãàçàðò áàéðëàñàí çî÷äûã õ¿ëýýí àâ÷ áàéðëóóëàõ, èõýâ÷ëýí ºãëººíèé õîîëíû ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã õÿìä ¿íýòýé, æèæèã çî÷èä áóóäëûã.

Çàðèì øààðäëàãàòàé âåá ñàéòóóä

Çàì, òýýâýð, àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàì / Ministry of Road, Transport and Tourism / www.mongoliatourism.gov.mn
Àÿëàë æóóë÷ëàëûí õîëáîî /Mongolian tourism association / www.travelmongolia.org
Äýëõèéí æóóë÷ëàëûí áàéãóóëëàãà / united nations world tourism organization/ www.world-tourism.org
Àÿëëûí àãåíòóóäûí äýëõèéí õîëáîî / World association of travel agents/ www.wata.net
Äýëõèéí àÿëàë æóóë÷ëàëûí çºâëºë / World travel and tourism council/ www.wttc.org
Àÿëàë, æóóë÷ëàëûí ñóðãàëò ñóäàëãààíû õîëáîî / Travel and tourism research association/ www.ttra.com
Àçè, íîìõîí äàëàéí îðíóóäûí àÿëëûí õîëáîî /Pacific asian travel association/ www.pata.org
Ñîëîíãîñûí àÿëàëûí àãåíòóóäûí õîëáîî /Korean association of travel agents / www.kata.or.kr
ßïîíû àÿëàëûí àãåíòóóäûí õîëáîî / Japanese association of travel agents / www.jata-net.or.jp
ÁÍÕÀÓ-ûí àÿëàë æóóë÷ëàëûí õýðýã ýðõëýõ ãàçàð / China national tourism administration/ www.cnta.com
ÎÕÓ-ûí Õîëáîîíû æóóë÷ëàëûí ãàçàð /Federal Tourism Agency of the Russian Federation / www.russiatourism.ru
Òóð îïåðàòîðóóäûí îëîí óëñûí õîëáîî / International federation of tour operators / www.fto.co.uk

Дорноговь аймгийн тухай

2008-03-14T01:45:00.000-07:00

Äîðíîãîâü àéìàã íü Ñ¿õáààòàð àéìàãòàé ç¿¿í òàëààðàà Õýíòèé, Ãîâüñ¿ìáýð àéìàãòàé õîéãóóðàà, ÁÍÕÀÓ 600 îð÷èì êì íèéò 115 ìÿí.àì.äºð.êì íóòàãòàé, 50 ìÿíãàí õ¿í àìòàé. Àéìãèéí òºâ íü ìàíàé óëñûí òºìºð çàìûí íýã ãîë áóóäàë Ñàéíøàíä õîò õ.º 45 äóãààð çýðãýäýýñ óðàãøõàí ãîâü òàë íóòàãò ä.ò.ä 938 ì ºíäºðò Óëààíáààòàðààñ 463 êì çàéòàé îðøèíî. Àéìàãò õàëõ÷óóä çîíõèîëîí àìüäàðäàã. Àéìãèéí íóòàã íü ìàíàé îðíû ç¿¿í ºìíº õýñãèéí òàë ãîâü íóòàãò îðøèõ áºãååä íóòãèéí äóíäàæ ºíäåð 1200 îð÷èì ì þì. Õàìãèéí ºíäåð óóë íü Áîãä óóë 1721 ì ºíäºð. Õàéëóóð, æîíø, íåôòü, ÷óëóóí í¿¿ðñíèé áàÿëàã íººöòýé. Ñàéíøàíä õîòûí àãààðûí æèëèéí òåìïåðàòóð íü 3.4°, I ñàðûíõ -18.4°, VII ñàðûíõ 23.2° äóëààí áàéäàã.

Ìàíàé îðíû õàìãèéí äóëààí íóòãèéí íýã þì. Æèëä 116.1 ìì òóíàäàñ óíàíà. Àãààðûí äàðàëò I ñàðä 911.3 ãÏà, VII ñàð 898.5 ãÏà, ñàëõèíû æèëèéí õóðä 4.4 ì/ñ, õàìãèéí èõ ñàëõèòàé V ñàðä 5.8 ì/ñ áóþó Ñàéíøàíä íü ìàíàé îðíû õàìãèéí èõ ñàëõèòàé ãàçðûí íýã þì. Àéìãèéí íóòàã òîì ãîë ìºðä áàéõã¿é. Æèæèã íóóð ãîðõè, áóëàã ðàøààí îëîí áèé.

Õàðèí ãàçðûí äîðõè óñíû íººö èõòýé. Ãîâü òàë íóòàãò îðøèõ ó÷ðààñ ãîâü õýýðèéí àìüòàí óðãàìàë òàðõæýý. Äîðíîãîâü àéìàã 1 ñàÿ ãàðóé ìàëòàé, ìàëûí äîòîð õîíü, ÿìàà îëîí. Ãàçàð òàðèàëàí õºãæººã¿é.

Äîðíîãîâü àéìàãò Ñàéíøàíä íü Ìîñêâà – Óëààíáààòàð-Áýýæýíãèéí òºìºð çàìûí áóóäàë, Àíàãààõ óõààíû ìóçåé, Íî¸í Õóòàãòûí Äàíçàíðàâæààãèéí íýðýìæèò õºãæèìò äðàìûí òåàòð, ìóçåé, ýð÷èõ õ¿÷, õ¿íñíèé ¿éëäâýð, ñî¸ë õóäàëäààíû ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðóóäòàé. Àéìãèéí íóòàãò ÿíç á¿ðèéí ãàëàâóóäàä áàéñàí ÷óëóóëàã òîëáî áàéäëààð òàðõñàí áºãººä àøèãò ìàëòìàëûí õîâîð íººöòýé.

Äîðíîãîâü àйìàãò áàéõ óëñûí õàìãààëàëòàíä àâñàí ÒÕÃÍ, ò¯¯õ, Ñî¨ëûí ãàçðóóä

Òóñãàé õàìãààëàëòàé ãàçàð íóòãóóä

¹	Íýð	òàëáàé	Îí	Òîãòîîë	Àíãèëàë
1	Ãîâèéí áàãà /À.Á/	1839176	1996	ÓÁÕ-ûí 11-ð òîãòîîëîîð	Äàðõàí öààçàò ãàçàð
2	Ýðãýëèéí çîî	60910	1996	ÓÈÕ-ûí 43-ð òîãòîîëîîð	Áàéãàëèéí íººö ãàçàð
3	Èõ íàðò	43740	1996	ÓÈÕ-ûí 43-ð òîãòîîëîîð	Áàéãààëèéí íººö ãàçàð
4	Ñ¿éõýíò	4830	1996	ÓÈÕ-ûí 43-ð òîãòîîëîîð	Äóðñãàëò ãàçàð
Íèéò òàëáàé 1948656 ìÿíãàí ãà

Óëñûí õàìãààëòàíä áàéõ ò¿¿õ ñî¸ëûí äóðñãàë

1) Äîðíîãîâü àéìãèéí Èõ õýò ñóìûí Á¿ñèéí ÷óëóó ãýäýã ãàçàð îðøèõ Îëîí Áàéøèíò , Õýñýã Áàéøèíò

2) Èõõýò ñóìûí Õºøººíº óõàà ãýäýã ãàçàð áàéõ Õºõºº ÷óëóó á¿õèé áóëø

Àéìãèéí õàìãààëàëòàíä àâñàí ãàçðóóä

1) Èõõýò ñóìûí Àð Óëààí ãýäýã ãàçàðò îðøèõ õ¿í ÷óëóó

2) Õºâñãºë ñóìûí íóòàãò îðøèõ Öóâèðààãèéí õèéä

3) Ýðäýíý ñóìûí íóòàãò îðøèõ Äóëààíû ãîâüä îðøèõ ÷óëóóí çýâñýãèéí ñóóðèí

4) Õàìðûí õèéä

Àÿëàë æóóë÷ëàë, àìðàëò ñóâèëàëûí á¿ñ

1) Ñàéíøàíä –Ç¿¿íáàÿíãèéí

2) Äàëàíæàðãàëàíãèéí

3) Á¿ðäýíáóëàãèéí

Áàéíãûí àæèëëàãààòàé Çàìûí -¯¿ä, Õàòàíáóëàã ñóìàíä õèäèéí ò¿ð áîîìò Õàíãèìàíäàë àæèëëàäàã.

2007 îíû 04 ñàðûí 06-08 õîîðîíä àЯëàñàí àЯëàëûí çàìíàë

Ìàøèíààð Óëààíáààòàð - ×îéð 238 êì, Äàëàíæàðãàëàí ñóì 76 êì – Õàð - Àéðàã 25 êì - Ñàéíøàíä 124 êì, - Õàìðûí õèéä 23 êì, á¿ãä 500 êì. 2 òàëäàà 1000 êì 2 øºíº, 3 ºäºð

õàìàðûí õèéä

¯çýõ ãîë ç¿éëèéí òîâ÷ òàéëáàð.

1. Õàìðûí õèéä. XIX ä¿ãýýð çóóíû ¿åèéí ìîíãîëûí èõ ÿðóó íàéðàã÷ íî¸í õóòàãò Äàíçàíðàâæàà "Ñàðàí õºõºº" æ¿æãýý 1830-ààä îíû ¿åä òîãëóóëæ áàéñàí õèéä. Ýíý õèéäèéã 1930-ààä îíû ýöñýýð òàðààí áóñíèóëàõàä Äàíçàíðàâæàààãèéí øàâü òàõèë÷ Ò¿äýâ õèéäèéí íîì ñóäàð áóðõàí òàõèë á¿õ þìûã íóóí õàäãàëæ ¿ð õ¿¿õäýäýý çàëãàìæëóóëàí õàäãàëóóëñààð 1990 îíä õèéäèéã ñýðãýýõýä ãàðãàí ºã÷ýý. Èíãýæ äàõèí ñýðãýñýí õèéä þì.

2в Ç¿¿íáàÿí. 1950-ààä îíä íåôòü îëáîðëîæ áàéñàí ãàçàð. Îäîî äàõèí îëáîðëîõîîð áýëòãýæ, ¿éëäâýð áàðüæ áàéíà

Хамарын хийд, энергийн төвөөр аялсан нь

2008-03-14T01:11:00.001-07:00

ÑîЁí ãýãýýðҮҮëýãЧ, Яðóó íàéðàãЧ, ãîâèéí äîãøèí

íîЁí õóòàãò Äулдуйтын Äàíçàíðàâæàà

Ä. Äàíçàíðàâæàà õàðàã÷èí ãàõàé æèëä áóþó 1803 îíä Ò¿øýýò õàí àéìãèéí Ãîâü ìýðãýí âàíãèéí õîøóó îäîîãèéí Äîðíîãîâü àéìãèéí Õºâñãºë ñóìûí íóòàã Äóëààí õàðûí óðä “Øóâóóí øàíä” õýìýýõ ãàçàð ÿäóó õàðö Äóëäóéòûí õ¿¿ áîëîí ìýíäýëæýý. Ò¿¿íèé áàãàä ýýæ íü íàñ áàðñàí òóë ýöãýý äàãàæ àéëààñ ãóéëãà ãóéæ àìüäàðäàã áàéæýý. Ä.Ðàâæàà ìîãîé æèë áóþó 1809 îíä Îíãûí ãîëûí õóâèëãààí Èøäîíèéëõ¿íäýâýýñ ñàõèë õ¿ðòýæ áàíäè áîëæýý. Áàãààñàà õóðö ñýðãýëýí àâúÿàñ áèëýãòýé íýãýí áàéñàí òóë íóòàã îðíû çîí îëîíä õ¿íäëýãäýæ óëìààð ãîâèéí äîãøèí íî¸í õóòàãòûí òàâäóãààð ä¿ðä ºðãºìæëºãäºæ Ëóâñàíäàíçàíðàâæàà õýìýýí íýðëýãäýõ áîëæýý. Ä.Ðàâæàà ººðèéí íóòàã áîëîí Áàäãàð÷îéëîí õèéä Äîë íóóð çýðýã ãàçàðò íîì ¿çýæ äîðíî äàõèíû òàâàí ýðäýìä ñóðàëöñàí áàéíà.

Òýðáýýð áàãà íàñíààñàà ýõëýí óÿíãûí áîëîí ñóðãààëèéí äóó ø¿ëýã çîõèîæ, óëìààð ã¿í óõààíû áîëîí æ¿æãèéí îëîí àðâàí á¿òýýëèéã Ìîíãîë, Ò¿âä õýë äýýð òóóðâèæýý.

Ä.Ðàâæàà 1820-èîä îíîîñ Òóëãàòûí óóëûí ãóðâàí õèéäèéã áàéãóóëñàí áà ýíý íü Õàìàðûí, ×îéëîíãèéí, Ñîðîãæèä ä¿ðõýíëýí õèéä¿¿ä þì. Óëìààð 1840 îíû ¿åñò Ãàëáûí óóëûí ãóðâàí õèéäèéã áàéãóóëæýý. Ýíý íü õîæìîî Óëààí ñàõèóñûí, Äýì÷èãèéí, Öàãààí òîëãîéí õèéä ãýõ÷ëýí íýðëýãäýõ áîëæýý. Òîâ÷ íàìòàðò áè÷ñýíýýð “Òóóëàé æèë áóþó 1843 îíä Ãàëáûí õèéä¿¿äèéã áàðèóëæ äóóñãàí ×îéëîíãèéí õèéäýýñ èõ óëààí ñàõèóñûã çàëæýý” ãýæ áè÷æýý. Ýíýõ¿¿ õèéä¿¿äýýñ ãàäíà Óõàà àðãàëàíòûí õèéä, Óëààí øàíäûí îðä ºðãºº, ªâºðìîíãîëä “ Çàðàà óóëûí õèéä” çýðýã îëîí õèéä¿¿äèéã áàðèóëæ ººðèéí ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ çîðèëãîî õýðýãæ¿¿ëæ áàéæýý. Ä. Ðàâæàà çºâõºí Õàìàðûí õèéäýä Íàìòàð äóóëàõ äàöàí, Íîìûí ñàí, Õ¿¿õäèéí äàöàí, Ãèâàäèí ðàâæààëèí íýðòýé ¿çìýðèéí ñ¿ì çýðãèéã áàéãóóëñàí áàéíà. Åð íü ò¿¿íèé áàéãóóëñàí îëîí õèéä¿¿ä òóõàéí ¿åäýý àðä îëíûã ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýõ òºâ áîëæ áàéæýý. Ðàâæàà ýõ õ¿í á¿ñã¿é õ¿íèéã õ¿íäýòãýí äýýäýëæ ¿çäýã áàéñàí íü çîõèîë á¿òýýëýýñ õàðàãääàã. Òýðýýð á¿õ õ¿íèéã áè÷èã ¿ñýãòýé áîëãîõ òýð òóñìàà á¿ñã¿é÷¿¿äèéã áîëîâñðîë ìýäëýãòýé áîëãîõ, çýðãýýð òóõàéí ¿åèéí íèéãýìäýý äýâøèëòýé îëîí ç¿éëñèéã õèéæ áàéæýý.

Òýð ¿åèéí õèéä¿¿äýýñ Õàìàðûí õèéä íü ýìýãòýé÷¿¿ä á¿ñã¿é÷¿¿äòýé õîðîîöóóë õýìýýí ÿëãàâàðëàæ òóñäàà áàéëãàäàãã¿é áóääûí øàøíû óëààí ¸ñíû ãàíö õèéä áàéñàí áàéíà. Íî¸í õóòàãò Ä. Ðàâæàà íü Õ¿¿õäèéí äàöàí ñóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ¿éí ãîë ò¿øèö ñóðãóóëüäàà õ¿¿õäèéã ýð ýì ãýæ ÿëãàëã¿éãýýð ýðäýì íîì ñóðãàæ, ¿¿íýý ¿íäýñëýí Ñàðàí õºõººíèé íàìòàð õýìýýõ æ¿æãèéíõýý õºðºã÷èí áóþó æ¿æèã÷èí, õºãæèì÷, õýë õîîëîéí äîõèî÷ áóþó äóó÷èí åðººë÷ ìàãòààë÷, æàñ÷èí áóþó àæ àõóéí òàéç çàñàë÷, óðëàë÷, ¿éë÷ íàðûã áýëòãýí ãàðãàæ æ¿æãýý òîãëóóëäàã áàéæýý.

Õ¿¿õäèéí äàöàíã òºãñ÷ ãàðñàí õ¿ì¿¿ñò òóñãàé òýìäýã äàðñàí äààâóó îëãîäîã áàéñàí íü ò¿¿íèéã áàéãóóëñàí ñóðãóóëü èðãýíèé, ñî¸ë óðëàãèéí, áîëîâñðîëûí àãóóëãàòàé áàéñíûã ãýð÷èëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ñóðãóóëüä ¿çäýã áàéñàí ñóðàõ áè÷ã¿¿ä, çóðàã óðëàë, õýâ äàðäàñ òýðã¿¿òýí ýä¿ãýý Äàíçàíðàâæààãèéí ìóçåéä õàäãàëàãäàæ áàéíà.

Õàìàðûí õèéä

XIX çóóíû ¿åèéí Ìîíãîëûí íýðò ñî¸í ãýãýýð¿¿ëýã÷, ÿðóó íàéðàã÷, íî¸í õóòàãò Ä.Äàíçàíðàâæàà Õàìàðûí õèéäèéã 1820-èîä îíä áàéãóóëæýý. Òýðýýð áóðõàí øàøíû óëààíû óðñãàëûã ýðõýìëýí ¿çäýã áàéñàí áºãººä “Ãîâèéí äîãøèí íî¸í õóòàãò” õýìýýí àëäàðøñàí íýãýí áàéæýý. Õàìðûí õèéä íü 1938 îíîîñ ºìíº Ç¿¿í õ¿ðýý, áàðóóí õ¿ðýý, Öîõîí, Ä¿éíõýð ãýñýí 4 õýñýãòýé, Ëàì íàðûí, Õàìáûí, Áàãøèéí, Íîì÷èéí çýðýã 4 àéìàãòàé, Àâãà, ×îéð, Ëàìðèí,Ä¿éíõýð, Õ¿¿õäèéí ãýñýí äàöàíòàé, 80 ãàðóé ëàìòàé õèéä áàéãààä óñòãàæýý. Ä.Ðàâæàà 1842 îíä Õàìàðûí õèéäýä ººðèéí öóãëóóëãà, èõýñ äýýäñýýñ áýëýãëýñýí ç¿éëñ çýðãýýð “Ãèâààäèí ðàâæààëèí” íýðò ¿çâýðèéí ñ¿ìèéã áàéãóóëæ îëîíä ñîíèðõóóëæ áàéæýý. Ýíýõ¿¿ ¿çìýðèéí ñ¿ìèéí ýä ç¿éëñèéã õàðèóöàæ, èõ õóòàãòàà ìºíõºëæ, çîõèîë á¿òýýëèéã íü îëîíä ò¿ãýýæ áàéõ àíõíû òàõèë÷ Áàë÷èí ÷îéæîî óã ¿çìýðèéã õàäãàëàõ äýã æàÿãèéã áèé áîëãîæ ººðèéí õ¿¿ Ãàí-Î÷èðò óëàìæëóóëæýý. Ãàí-Î÷èð íü õ¿¿ Íàðúÿàäàà, Íàðúÿà íü õ¿¿ Îíãîéä , Îíãîé íü õ¿¿ Ò¿äýâò, Ò¿äýâ íü à÷ õ¿¿ Ç.Àëòàíãýðýëä óëàìæëóóëàí ýíý öàã ¿åòýé çîëãóóëæýý. Õàìàðûí õèéäèéã óñòãàæ áàéõ ¿åä òàõèë÷ ëàì Ã.Ò¿äýâ íî¸í õóòàãò Ä.Äàíçàíðàâæààãèéí øàðèëûí ñ¿ìýýñ 64 àâäàð ýä ç¿éëñèéã íóóí àâ÷ 1990 îíûã õ¿ðòýë ãàçàðò áóëàõ, àãóéä íóóæ äàðàõ çýðãýýð 52 æèëèéí òóðø õàäãàëæ èðæýý. Òýäãýýð ºâèéí ç¿éëñ, ø¿òýýíèéã Õàìàðûí õèéäýä çàëñíààð 1990 îíä óã õèéä ñýðãýýãäñýí þì. Îäîî ëàìòàé áàéíãûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéíà.

Äàíçàíðàâæàà òóõàéí ¿åèéí íèéãìèéã ø¿¿ìæèëæ øèíýòãýõèéã çîðüæ áàéñàí áºãººä òóñ õèéäýä Ìîíãîëûí àíõíû òåàòðûã 1830-ààä îíä “Íàìòàð äóóëàõ äàöàí” íýðòýéãýýð áàéãóóëæ “Ñàðàí õºõººíèé íàìòàð” æ¿æãèéã òîãëóóëæ áàéñàí þì. Ýíý íü Ìîíãîëûí òåàòðûí óðëàãûí ò¿¿õýíä àíõíû òåàòð áàéñàí ãýæ ñóäëàà÷èä ¿çäýã. Òýðýýð Õàìàðûí õèéäýä òåàòðààñ ãàäíà Õ¿¿õäèéí äàöàí íýðòýé Ñî¸ë óðëàãèéí ñóðãóóëèéí áàéãóóëñàí íü õîé÷ ¿åèéí áàãø, óðàí á¿òýýë÷äèéã òºðºí ãàðãàõàä ÷óõàë ñóóðü øèìò õºðñ áîëñîí þì. Ò¿¿í÷ëýí íîìûí ñàí, ¿çìýðèéí ñ¿ì, ÿðóó äóóíû öàãààí ñ¿ì çýðãèéã áàéãóóëæ àæèëëóóëæ áàéñàí íü Õàìàðûí õèéä òóõàéí ¿åèéí áîëîâñðîë ñî¸ë óðëàãèéí òºâ áàéñíûã õàðóóëæ áàéíà. ¯¿íèé çýðýãöýý øàøíû çàí ¿éëèéí îëîí àðâàí õýìæýýíä àðä îëíûã èõýýð òàòàí îðîëöóóëæ òýð òóñìàà á¿ñã¿é÷¿¿ä, ýõ õ¿íèéã õ¿íäëýõ äýýäëýõ ¿çëèéã äýëãýð¿¿ëæ áàéñàí ó÷ðààñ á¿ñã¿é õ¿íèéã ìàãòàí äóóëñàí “¯ëýìæèéí ÷àíàð” õýìýýõ äóó ýíäýýñ òºðºí ãàðñàí ò¿¿õòýé.

Òóñ õèéäèéí õîéä õýñýãò îðøèõ àãóéíóóäàä ëàì íàð ñóóæ Éîãèéã áîëîí á¿òýýëèéí áÿñàëãàë ¿éëääýã áàéæýý. Õàìàðûí õèéäèéí îéðîëöîî áàéãàà Ðàøààí áóëàã õýìýýõ õóäàã áîë Íî¸í õóòàãòûí ãàðãàñàí óñ áºãººä îëíîîðîî “Ðàøààí” õýìýýí ñ¿ñýãëýí õ¿ðòýæ òóñãàé ãîðìûí äàãóó óóæ õýðýãëýäýã. Ìºí õèéäèéí îéðîëöîî “Èõ áàãà ëóóòûí öàâ” çýðýã ãàçðóóäàä ýðò öàãò “ Öýðäèéí ëàâûí” ¿åèéí (ÌÝª 80 ñàÿ æèëèéí ºìíº àìüäàð÷ áàéñàí Èãóàíîäîí õýìýýõ òºðëèéí ºâñºí òýæýýëò ) ¿ëýã ã¿ðâýëèéí ÷óëóóæñàí ÿñ, ÷óëóóæñàí ìîä áîëîí ïàëåîíòîëîãèéí áóñàä õîâîð îëäâîðóóäûã ¿çýõ á¿ðýí áîëîìæòîé.

Øàìáàëûí îðîí

Øàìáàëûí îðíû òóõàé Ìîíãîë÷óóä íýí ýðòíýýñ ìýäýõ áèëýý. Øàìáàë áîë õ¿ì¿¿íèé ãýãýýð÷ òºãºëäºðæèí îþóíààðàà õ¿ð÷ áîëîõ àðèóí äàãøèí îðîí àæ. Ýíý îðîíä õ¿ðñýí õ¿íèé ñýòãýë òóéëûí àìãàëàíã îëäîã áºãººä Çàìáóóëèí õýìýýõ ýíý ãàçàð îðîíä ¿ë ìýäýõ öýíãýë æàðãàëàíã ýäýëäýã ãýíý. Îþóíû òºãñ õºãæëººð õ¿ð÷ áîëîõ ýñâýë èõýñ äýýäñèéí òàâüñàí åðººëººð õ¿ð÷ áîëîõ îþóíû îðíûã Øàìáàë ãýäýã àæãóó. Ãîâèéí òàâäóãààð íî¸í õóòàãò Ä.Äàíçàíðàâæàà XIX çóóíû 50-èàä îíä Õàìðûí õèéäèéí õîéíî îðøèõ ýíýõ¿¿ ãàçàðò Øàìáàëûí îðíû òýãèéã á¿òýýæ, îâîî áîñãîí ººðèéí øàâü íàðòàéãàà Øàìáàëûí îðîíä óóëçàõ áèëýã åðººë ã¿éöýòãýñýí íü ºíººã õ¿ðòýë “Øàìáàëûí îðîí” õýìýýí íýðëýãäýæ ìºðãºë÷ ñ¿ñýãòýí íàðûí î÷èõ äóðòàé ãàçðûí íýãýí áîëæýý. Õ¿ì¿¿í òºðºëõòºí àðèóñ÷ ãýãýýðýí áóðõíû õóòãèéã îëîõîä ººðèéí ñ¿ñýã õèéãýýä õè÷ýýë ç¿òãýë òóéëûí ÷óõàë áîëîâ÷ öàãèéã ýçýëñýí èõýñ äýýäñèéí òàâüñàí åðººëººð àëèâ á¿õýí á¿òýæ äýãæèõ íü áóé õýìýýäýã àæ.

Øàìáàëûí àðèóí îðíûã çîðèí èðýãñýä äàðààõ ç¿éëèéã õèéíý.

Øàìáàëûí îðíûã çîðèõäîî Õàìðûí õèéäýýñ ãîðîãîîð èðýõ áºãººä Èõ õààëãàíû ºìíºõ Áîäèÿàíû ìýëìèéã õàðæ áÿñàëãàíà.
Øàìáàëûí îðíûã çîðèõäîî áàðóóí ¿äýýð íü îðíî. Ýíý ¿¿äèéã “Õèëýíöèéã àðèëãàõ àëòàí õààëãà” ãýíý.
Äîòîãøëîí îðæ ººðèéí äîòîðõ áèå, õýë, ñýòãýëèéí õèðèéã óãààæ áàéíà õýìýýí ñàíàæ ¿éëäñýí ìóó ¿éë á¿õíèéã íàìàí÷ëàí áÿñàëãààä öààñàíä ººðèéí íýðýý áè÷èæ “Áèðäèéí õîäîîä” ç¿¿í õîéä ç¿ãò õàíäñàí áÿöõàí àãóéä õèéæ øàòààíà. Ó÷èð íü Øàìáàëûí äàãøèí îðíîî õèëýíö ãýìýýñýý õàãàöàæ, àðèóñàë, íèã¿¿ñëèéã îëñîí õ¿ì¿¿í äàðàà òºðºëäºº òºðºõ ó÷èðòàé àæ.
¯¿íèé õîéíî îäîî áèå, õýë, ñýòãýë àðèóñ÷ “Ãýãýýíòíèé òàâüñàí åðººë áóÿíä áàãòàõ áîëëîî” õýìýýí ñàíàæ Öàãèéí õ¿ðäýíä ìºðãºíº. Ýíý çóóð áèå, õýë, ñýòãýëèéí ìºðãºë áóþó ãóðâàí ¿¿äíèé ìºðãºë ¿éëäýæ, öàã õóãàöààã äàâàí òàíû òàëáèñàí åðººë áóÿíààð Øàìáàëûí îðíîî òºðæ óëìààð áóðõíû õóòãèéã îëîõ áîëòóãàé õýìýýí ñàíàíà.
¯¿íèé õîéíî Øàìáàëûí îðíûã òºëººëºõ ñóâðàãà ø¿òýýí ñýëòýä íýã á¿ð÷ëýí ñýòãýëèéí òàõèë ºðãºæ àâðàë îäóóëíà. (Ñóâðàãà á¿ðò ìºðãºíº) ªºðèéí ìýäýõ ìààíü, ìýãçýì, åðººë ìàãòààëàà óíøèæ, ñýòãýë áÿññàíààð Øàìáàëûí íîìûí ÷óóëãàíàà äàãàí áàÿñàæ áàéíà õýìýýí áîäíî.
Ãóðâàí ¿¿äíýýñ òàõèë ñýëò õèéãýýä äýýäèéí èõ ø¿òýýí óóëíàà õàíäàí ºðãºë ºðãºíº (íàí÷èä). Ýíä òà õèëýíö ãýìýýñýý õàãàöàæ àðèóñëûã îëîñîí áîëîõëîîð Çºâõºí õîéä òºðºëäºº Øàìáàëûí äàãøèí îðîíä òºð¿¿ëæ õàéðëàíà óó õýìýýí ñ¿ñëýí áîäîõ ¸ñòîé.
Øàìáàëûí îâîîíä ãàð÷ õàäàã ºðãºí çàëáèðàë ¿éëäýíý. Ýíý îâîîã “Àëòàí ãàâàë îâîî” õýìýýõ áºãººä Øàìáàëûí äýýä îðíû Çàìáóóëèí äýýðõ õ¿éñ ãýæ ¿çäýã. Àëòàí ãàâàë îâîîíä õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëñíýýð Øàìáàëûí õààí Ðýãäýíäàãâà òýðã¿¿òýí èõýä áàÿñàí òàíä õèøèã õ¿ðòýýäýã àæýý. (Äîòîîä òàìèð ãýðëýí õ¿ðýýã íºõºæ àäèñòàä îðøîîíî.)

Èõ õààëãàíû ç¿¿í òàëûí ¿¿äýýð ãàðàõ áà ýíý õààëãàíû íýðèéã “Áóÿí çàÿà îðøîîæ àìãàëàíã óðèõ” õààëãà õýìýýì¿¿.
“Óì ñàéí àìãàëàí áîëòóãàé” õýìýýí ãóðâàí óäàà õýëíý.

Õ¯ÑËÈÉÃ ÁÈÅË¯¯ËÝÃ× ÕÀÍ ÁÀßÍÇ¯ÐÕ ÓÓË

Õàí Áàÿíç¿ðõ óóë íü Ñàéíøàíä ñóìûí òºâººñ áàðóóí óðàãø 27 êì çàéä îðøèíî. Äàëàéí ò¿âøíýýñ äýýø 1031.9 ì ºðãºãäñºí. Õàëõûí òàõèëãàò äîëîîí óóëûí íýã. Ýíý óóëûí ýíãýðò ãîâèéí ãóðàâäóãààð íî¸í õóòàãò Æàìúÿàíäàíçàíã îðøóóëàí øàðèëûí ñ¿ì áàéãóóëñàí ó÷èð íýãýí ¿åäýý Øàðèëûí óóë ãýæ íýðëýæ áàéæýý. Ìîíãîë÷óóä ýðò äýýð ¿åýñ óóë îâîîíäîî òàõèëãà, òàéëãà ¿éëäýí àëèâ á¿õíýý äààòãàí çàëáèðäàã ýðòíèé ¸ñ çàíøèëòàé.

Ãîâü íóòàãò òàõèëãà ø¿òýýíäòýé óóëñûí äóíäààñ õàìãèéí àëäàðòàé íü Øàðèëûí (Õàí Áàÿíç¿ðõ) óóë áàéæýý. XVIII çóóíû ¿åä Áîãä óóëûã Áîãäõàí, Çîòîë óóëûã Çîòîë õàí, Áàÿíç¿ðõ óóëûã Õàí Áàÿíç¿ðõ ãýæ íýðëýõýýð òºðèéí õýðãýì çýðýã îëãîñîí ìýäýý áèé. Õàí Áàÿíç¿ðõ óóëûã òàõèí ø¿òýã÷èä íî¸í õóòàãò ìààíü ýíý óóëàíä áàéäàã ãýæ ¿çäýã ó÷ðààñ ýõ õýëýýðýý õ¿ñëýý èëýðõèéëäýã, äîòðîî áÿñàëãàí áîäîæ ñýðæèì ºðãºäºã ò¿¿õýí óëàìæëàëòàé. Ëàì íàð çºâõºí óóë îâîîã òàõèõ ¿åä èðöãýýæ îâîîã ñýðãýýí çàñàæ ëóñ òàõèëãûí íîì óíøäàã áàéíà. 1990-ýýä îíîîñ õîéø Õàí Áàÿíç¿ðõ óóëûã íóòãèéí èðãýä äýýäëýí òàõèæ, äîòîîä ãàäààäûí àÿëàã÷, æóóë÷èä îëíîîð èðæ ¿çýæ ñîíèðõîí õèéìîðü ëóíäààãàà ñýðãýýõ áîëñîí 2005 îíä Àéìãèéí èðãýäèéí òºëººëºã÷èéí õóðëààñ Õàíáàÿí ç¿ðõ îð÷ìûí 3710 ãà ãàçðûã “ áàéãàëü, ò¿¿õèéí äóðñãàëò ãàçàð” – ò õàìààðóóëàí àéìãèéí òóñãàé õàìãààëàëòàíä àâñàí.

Монголчуудын байгаль орчноо хайрлан хадгалж ирсэн түүхэн уламжлал

2008-03-12T17:20:00.000-07:00

Áàéãàëü îð÷íîî óíàãàí òºðõººð íü íü àâ÷ ¿ëäñýí óëñ îðîí áîë ìàíàé åðòºíöºä áàðàã áàéõã¿é õýëæ áîëíî. Õàðèí í¿¿äëèéí ñî¸ë èðãýíøëýý õàðüöàíãóé õàäãàëàí ¿ëäñýí óëñûí íýã þì. Ó÷èð íü í¿¿äýë÷èí Ìîíãîë÷óóä îëîí çóóíû òýðòýýãýýñ áàéãàëèéí èâýýë,ýðõøýýëä öàã ÿìàãò àìüäàð÷ èðñýí òºäèéã¿é ºäºð òóòàì óíàãàí áàéãàëüòàéãàà õàðüöàæ èðñýí àðä ò¿ìýí áèëýý. Ìîíãîë÷óóä ýðò ¿åýýñ ýðòíèé ø¿òëýãèéí õýëáýð¿¿ä , ÿëàíãóÿà îíãîí ø¿òýõ ¸ñ íü /òîòåì/ òýð ÷èãýýðýý õ¿í, áàéãàëèéí õàðèëöàà ø¿òýí áàðèëöàõóéã õàðóóëæ áàéñàí .

Îíãîí ø¿òýõ ¸ñíû äàðàà ãàð÷ èðñýí íýã ø¿òëýã íü áººãèéí øàøèí áºãººä òýíãýð ýöýã , ãàçàð ýõ õýìýýí ºðãºìæèëæ òýíãýðèéã íàð , ñàð, îä ãàðèãèéí ýðõøýýëòýé íü õàìò , ãàçðûã õºðñ øîðîî óðãàìàë, óóë, óñ, àìüòàíòàé íü õàìòðàí óõààðàí îéëãîæ òýð á¿õíèé öîãö áàéäëààð õ¿íäëýí îéëãîæ òýð á¿õíèé öîãö áàéäëààð íü îéëãîæ õ¿íäýëýí áèøýð÷ èðñýí áºãººä õ¿í àðäàà òºëºâø¿¿ëýí èðñýí ñàéõàí óëàìæëëàëòàé àðä ò¿ìýí áèëýý.

Áóðàíû øàøèí áºº ìºðãºëèéã øàõàí ãàðãàõäàà Ìîíãîë÷óóäûí áàéãàëü õàìãààëàõ óëàìæëàëûã ÷ ãýñýí óëàìæëàí õàäãàëæ àâ÷ èðñýí , ººðèéí ñóðãààëü íîèëîëä õàìààòàéòàéãààð óÿëäóóëàí çîõèöóóëñàí ø¿òýí áàðèëäàõ , îð÷èí ¿åèéí äýëõèéí øèíæëýõ óõààíû ýêîëîãè õýìýýõ óõàãäàõóóíûã á¿ðýí ãàðàãàæ èðñýí ãýæ ¿çýæ áîëîõ þì.

Ìîíãîë÷óóä ººðñäèéãºº áàéãàëü îð÷íîî ñàéí õàìãààëæ áàéíà ãýæ ñàéðõàæ áàéñàíã¿é , õàðèí ÷ ò¿¿íèéã óëàì èë¿¿ áîëîâñðîíãóé áîëãîæ õàéðëàí õàìãààëàõ ýçýí íü áèä õýìýýí îéëãîæ õàìãààëæ èðñýí ñàéõàí óëàìæëàëòàé àðä ò¿ìýí áèëýý .

Ìîíãîë÷óóä ýðò ¿åýñ ýõëýí àãàð ìàíäàë õºõ òýíãýðýý áèøðýí äýýäëýõ ¿çýë äýëãýðýí áàéñàí òºäèéã¿é õàðèéõàí ÷ ãýñýí Ìîíãîëûí öýëìýã õºõ òýíãýðèéã ãýæ îäîî áîëòîë ãàéõàí äóó àëäàæ áàéíà.

Áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëõ çàí çàíøèë, øàøíû óëàìæëàë

Ìîíãîë÷óóä áàéãàëü î÷íûã õàìãààëàõ çàí çàíøèë íü øàøíû óëàìæëàë íü ¸ñ çàíøëûí áàéãàëüä õàíäàõ õàíäëàãà, àãóóëãà çàð÷èì,àðãà áèëãèéí õóâüä àíãèëàí àâ÷ ¿çýõýä 5 ¿íäñýí øèíæèéã àãóóëñàí áàéíà.

· Ýíýðýë õ¿íäýòãýëèéí

· Õîðèî öýýðèéí

· Ñóðãààëü íîìëîëûí

· Ñ¿ñýã áèøðýëèéí

· Àæèãëàëàò òàíèí ìýäýõ¿éí

1. Ýíýðýë õ¿íäýòãýëèéí óëàìæàëä íü:

Íýã òàëààñ áàéãàëü õàìãààëàõ , ¸ñëîë ¿éëäýõ , íºãºº òàëààñ áàéãàëü îð÷íîî õàéðëàí õàìãààëàõ õèøýã ºãººæèéã íü õ¿ðòýõäýý àðèã ãàìòàé áàéäëààð õàíäàõ ãýñýí ¿çëýýð èëýð÷ áàéíà . áàéãàëü îð÷íîî äýýäëýí õ¿íäýòãýõ , ¸ñëîë ¿éëäýõ óëàìæëàëûã ãîë ãîë ç¿éëèéã òîâ÷ëîí äóðäâàë :

· Öàãààí ñàðûí øèíèéí íýãýíä õàìãèéí ò¿ð¿¿íä õàí õóðìàñòàä ìºðãºíº.

· Íàð ñàð, îä ýðõèñò, îíöãîé õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëíý , íàðíû áýëýãäýë õ¿ðýý ¿¿ñýãí äóãóéðàí ñóóæ ÿìàãò íàð çºâ ýðãýõ , ìàíäàõ óëààí íàðíààð ÿìàãò àæèë ¿éë ýõëýõèéã ýðõýìëýí íàð ñàðàí õýýãýýð óëñ ã¿ðýí ìàíäàí áàäðàõûí, ºíº ìºíõºä îðøèõûí áèëýãäýëèéã,¿¿ëýí õýýãýýð àç æàðãàëûí áýëýãäýæ áàéñàí áàéíà.

· Àéëûí ýçýãòýé ºãëºº ýðòýäëýí áîñ÷ öàé, ñ¿¿íèéõýý äýýæèéã òýíãýð áóðõàíäàà ºðãºæ . äºðâºí ç¿ã íàéìàí çîâõèñòîî óóë ,óñ, õàíãàé äýëõèéäýý , ìàíäàí ãèéõ íàðàí àâõàéäàà ºðãºí ñ¿ñëýí äýýäýëæ èðñýí áàéíà .

· Öàé ñ¿¿íèéõýý äýýæèéã áàéãàëü äýëõèéäýý õàíäàí ºðãºõ íü öàãààí ñàð , ìàë àæ àõóé, àìüäðàëûí îëîí ¸ñëîëûí ¿åä óëàì íýð òºðòýé , ºðãºí óòãà àãóóëàãòàé áîëæ /õ¿¿õýä òºðºõ , ã¿¿ ìàë áàðèõ , ìàë õºíãëºõ . ãýð á¿ë áîëîõ áàðèõ ãýõ ìýò / òýíãýð ýöýã , óóë óñ , ñàöàë ºðãºõäºº “Ñàéí ç¿ãèéí òýíãýð ìèíü , ñàðóóë ç¿ãèéí çàÿà ìèíü , ãàðàõ ãàðçûã õààæ , îðîõ îëçûã íýýí áóóëãàæ õàéðëà ”õýìýýí øèâíýí çàëáèðäàã.

· ªíäºð ñàðüäàã, óóë, èõ õàéðõàíûã õ¿íä çààæ ºãºõäºº ãàð õóðóóãààðàà çààæ ÷è÷ýëæ çààäàãã¿é, õàðèí õàðöàà öýõ áîëãîí , ñàíààãàà òàëáèóí áîëãîí, ãàðûíõàà àëãûã äýëãýæ äýýø õàðóóëàí ýðõýì õ¿äëýë èëýðõèéëýí çààäàã

· ìîíãî÷óóä èäýýíèé äýýæ àðõè , äàðñ, íàí÷èä õ¿ðòýõäýý 3 òàà ñýðæèì ºðãºí “Óóë óñ ìèíü , óðàã òºðºë ìèíü, ¿ð õ¿¿õýä ìèíü õýìýýí ” ñ¿ñëýí çàëáèðäàã áàéíà

· ìîíãîë÷óóä íóòàã áóóö ñýëãýõ øèíý íóòàã óñàíä áóóõäàà ºíãºòýé ººäòýéãýý øèëæ ºìñºí , ¿ñ ãýçãýý ÿíçàëæ, ãî¸æ ãîîääîã íü óóë, óñíû ýçýí, ëóñ ñàâäàãò õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëæ áóé èëýðõèéýë þì.

· Õàìãèéí òîì òºðèéí øèíæòýé áîëæ èðñýí ã¿í õ¿íäýòãýëòýé, îëíûã õàìàðñàí , ñ¿¿ëäýý òºðèéí øèíæòýé áîëæ èðñýí íýãýí ç¿éë çàí ¿éë áîë îâîî òàõèõ èàéõ ¸ñëîë þì. Ìîíãîë íóòàãò îâîî òàéõ ¸ñëîë íü XIIIçóóíû òýðòýýãýýñ òºðèéí ¸ñëîîëûí øèíæòýé áîëñîí ãýæ ¿çýõýä áîëîõ þì. Õàí –Õýíòèé , Áóðõàí Õàëäóí óóëûã ×èíãýñ õààíû ¿åä , Õàìàã Ìîíãîë õèéãýýä Èõ Ìîíãîë óëñ, íèéò Ìîíãîë÷óóäûí ø¿òýýí óóë áîëãîí òàéæ òàõèæ èðñýí áàéíà.

Ýíý ¸ñ áàðàã òàñðàëòã¿é ¿ðãýëæèëñýýð èðñýí áºãººä ÎªÁÕÌÓ ¿åä ãýñýí óëàì áîëîâñðîíãóé áîëæ õóóëü÷èëæ ºãñºí áàéíà. “Çàðëèãààð òîãòîîñîí Ìîíãîë óëñûí õóóëü ç¿éëèéí áè÷ýãò ” òàéæ òàõèõ óóë óñûã õóóëü÷ëàí ºãñºí Áîãä õàí óóë, Õàí –Õýíòèé, Îòãîíòýíãýð óóëûã òàéæ áàéõ òóõàé òóñãàæ ºãñºí áàéíà. 800 çóóíû äàðàà ÷ ãýñýí ýíý óëàìæëàë òàñðààã¿é òºäèéã¿é òºðèéí áýëýãäýë òàéõ ¸ñëîë óëàì áîëîâñðîíãóé áîëæ áàéíà.

· Ìîíãîë÷óóä óóë, óñ áàéãàëü îð÷íîî õàéðëàí õàìãààëàõ , ºðãºìæëºí äýýëýõäýý “Õàí õóðìàñò ” “Õgòàí èæèé ” “Àìèí ãîë ” ãýõ ìýò íýðèéã õàìãèéí èõ õ¿íäýòãýë áóéëóóëñàí íýðèéã ºãäºã.

· Ìîíãîëûí ãîâü íóòàãò àìüäàðäàã îëîí çàã, óëèàñ , õóñ , õóø, ÿðãàé, çýðýã ìîäûã èë¿¿ õ¿íäýòãýí õàéðëàí èðñýí áàéíà. Ãàíö íýãýýð óðãàñàí ìîä, áóò ñººãèéã õéðëàí õàìãààëæ Çóóí ìîä , Ìÿíãàí òîîðîéí áóëàã ãýõ ìýò íýðëýí õàéðëàí õàìãààëæ èðñýí ñàéõàí óëàìæëàëòàé àðä ò¿ìýí áèëýý.

· Ñ¿ì äóãàí õàðàãäàõ, öàí õýíãýðãèéí äóó õ¿ðýõ ãàçðààñ ìîä îãòëîõ , ãàçàð õºíäºõèéã õîðèãëîæ áàéñàí áàéíà.

· Ìîíãîë õ¿íèé ýðõýìëýí äýýäýëæ èðñýí íýãýí ñàéõàí óëàìæëàë áîë öýíãýã óñ , ðàøààí áóëàãûã õàéðëàí õàìãààëæ ×àíäàìàíà ýðäýíýòýé ç¿éðëýí èðñýí áàéíà.

· Ãºðºº÷èä àí, àìüòàí ð òºëèéã àãíàõ õýýë õ¿íäýðñýí àí àìüòàí çýðãèéã àâëàõã¿é , õóðö ÷óóëæ áóé àìüòàä, ñ¿ðãèéí ìàíëàé, ñ¿ðãèéí äîòîðõè ãîéä àí àìüòàíûã àãíàõûã ýðñ öýýðýëäýã áàéñàí , áèåíäýý õóæèð øèíãýñí òàðâàãà, óðàìäàæ áàéãàà áóãà çýðãèéã àãíàõ õîðèãîëäîã áàéæýý.

· Áàéãàëèéí òýíöâýðèéã õàäàãàë æèëèéí òóðø í¿¿äýëëýí èðñýí ñàéõíà óëàìæëàëòàé àðä ò¿ìýí þì.

· Ò¿ëøèíä çºâõºí ºãºðøòæ õàòñàí óíàñàí ãèø¿¿ çýðãèéã õýðýãëýíý , ìîäûã óãààð íü òàéðäàãã¿é áºãººä , ãàçðûí ÷èéãèéã óóðøóóëàõã¿é õìýýýí øîðîî àñãàäàã áàéñàí ìýäýý áèé.

· Íÿëõ áàãà õ¿¿õäýä ÷îíûí øàãàé, áóãà ãàõàéí ñî¸î, çîîñ , ÷óëóó , ¿íýãíèé ä¿ðñ çýðãèéã ç¿¿æ ºãäºã áàéñàí áàéíà

2. Õîðèî öýýðèéí óëàìæëàë íü:

Àðä îëîí çîí áàéãàëüòàéãàà õàðüöàõäàà öýýðëýâýë òààðàõ , ¿ë áîëîõ ç¿éëèéã àâàõ , ãýýõèéí óõààíààð ø¿¿í òóíãààí ñóðãàõ , ýåðýã á¿õíèéã óëàìæëóóëàí ¿ëäýõ îëîí òàëò öîãö ¿éë àæèëëàãàà þì. Ýíýõ¿¿ óëàìæëàëä õàìðàãäàõ ãîë íèéòëýã ç¿éë¿¿ä :

· Òýòãýõ òýíãýðèéí çàÿà õàÿíà, õàí õóðìàñò õèëýãíýíý , Ëóñ äîãøèðíî õýìýýí ¿çýæ , òýíãýð îãòîðãóéã ìóó õýëæ , õàðààõûã õàòóó öýýðëýäýã áàéñàí áàéíà.

· Íàð ººä þìóó , àëòàí ãàäàñ îäûã õàðæ ìîðü õàðàõ , òýðãýë ñàðíû ãýãýý òóñàõ ãàçàð óíòàõ , íàð, ñàð õèðòýõ ¿åä õýâòýæ èäýõèéã öýýðëýíý

· Áàéãàëèéí óíàãàí òîãòîö , á¿ðäýë , õîâîð àìüòàí óðãàìàëûã õàéðëàí õàìãààëæ òýð õàâèéí ãàçàð íóòãèéã õàéðëàí õàìãààëæ èðñýí ñàéõàí óëàìæëàëòàé

· Àìüä áàéãàëèéí ñýðãýí òºëæèõ ÷àäâàð , çóíû äýëãýð öàãò , ºâñ íîãîîî óðãàõ ¿åñò, ãàçàð øîðîî óõàõ , ñýíäèéîëýõ õîðèîãëîæ áàéñàí ñàéõàí òóðøëàãàòàé àðä ò¿ìýí

· Ãîë ìºðíèé ãîëüäîðëûã ñîëèõ, áóëàã øàíäíû ýõèéã ººð÷ëºõ, òýð õàâèéí óðãàìàë àí àìüòàí ¿ðãýýõ , óñàíä áèå óãààõ , õóâöàñ óãààõûã öýýðëýíý .

· Ìîíãîë õ¿í øóâóóã òýíãýðèéí àìüòàí õýìýýí íýðëýæ , õàéðëàí øóâóóíû ¿¿ð, è÷ýý çóñëàíã õºíäºõ, àíãàéõàé äýãäýýõýé îðîëäîõã¿é áàéõûã àíõààð÷ èðñýí ñàéõàí óëàìæëàëòàé

· Àëòàéí àðãàëü àãíàõûã àðä ò¿ìýí ýðñ öýýðýëäýã áàéñàí

· Ìîíãîë÷óóä ìîãîé àëàõ öýýðýëäýã áàéñàí áà óðò íàñòàé ãýæ õ¿íäëýõ òºäèéã¿é , áàéãàëüä òóñòàé, áàéãàëèéã çîõèöóóëäàã õýìýýí õ¿íäýòãýí ¿çýõèéí çýðýãýýð ìîãîéí ÷óóëãàí áîëñîí ãàçàðò î÷èõ , îëíîîð àëàõ , ÷óóëãà ñààòóóëàõûã ýðñ õîðèãîëäîã áàéñàí áàéíà.

· Àí àìüòàíû îðîî íèéë¿¿ëýãèéí ¿åä íü , òºðºõ öàãò íü àãíàõ, ¿¿ð è÷ýýíä íü óñòãàõ, àí àìüòàíûã õîìðîãîëîí óñòãàõûã ýðñ í¿ãýëòýé ¿éë õýìýýí îëíîîð õýâøèæ çàíøñàí áàéíà.

· Îëíîîðîî àíä ÿâàõàä õ¿íäýòãýëèéí ¸ñ æàÿã ¿éëääýã , õýðýâ çºð÷âºë çàø çàíøëûí òºäèéã¿é, õóóëü öààçíû çºð÷èë õ¿ëýýëýãäýã áàéæýý.

· Àí÷èí õ¿íä 108 öýýðëýë áàéäàã õýìýýí ¿çäýã áàéíà

3. Ñóðãààëü, íîìëîëûí óëàìæëàë íü

Ìîíãîë õ¿í ýëýíö õóëàíö, äèâàã ãàëàâûí ýõíýýñ ýõ äýëõèéäýý îéð áàéæ ýýíýãøèí äàñàæ ò¿¿íèé æàì ¸ñûã óõààðàí îéëãîí óõààðñàíààð áàéãàëü îð÷èí, ãàçàð, óñàà õýðõýí õàéðëàæ, àðâè÷ õÿìãà÷, àøèãëàõûí àðãà óõààíûã õîé÷ ¿åäýý ñóðãàí íîìëîæ , ºäºð òóòìûí àìüäðàëä íü ÿãøòàë õýâø¿¿ëæ èðñýí ñàéõàí óëàìæëàëòàé àðä ò¿ìýí áèëýý. Òýðõ¿¿ óëàìæëàëûí øèëäãèéã òîâ÷îîëáîë :

· Ìîíãîë÷óóä ãàçàð ýõýý àìü øèãýý õàéðëàí õàìãààëæ ãàçðûí ñóäàñ àìüäðàëûã òýòãýäýã ãýäãèéã ¿ð õ¿¿õýääýý óõààðóóëàí îéëãîæ èðñýí ñàéõàí óëàìæëàëòàé àðä ò¿ìýí áèëýý.

· Óðãàà ìîä îãòîëáîë òýðõ¿¿ ìîä ñ¿¿í íóëèìñààð õàéëàí îãòîëæ õýðöãèéëñýí õ¿í íàñàí òóðøäàà õàíãàéí õèøýã, ñ¿¿ öàãààí èäýýãýýð äóòìàã ÿâíà ãýæ ¿çñýí

· Îé õýýð ãàçàð, ÿëàíãóÿà õàâàð ãàë ãàðãàõäàà òà÷èð, ãîë òºëºâ õàä ÷óëóó ñàéð ÷óëóó , ýëñ á¿õèéãàçàð ñîíãîí àâ÷, “Õàí ýçýíäýý àì ãàðãàõã¿é, õàíãàé äýëõèéäýý ò¿éìýð òàâèõã¿é ” ãýæ àíäãàéëàí õýòýý öàõèí ãàëàà àñààäàã

· Ñóðãààëü íîìëîëûí óëàìæëàëûã õ¿í àðäàä ò¿ãýýí õýâø¿¿ëýõ íýã ãîë õýðýãñýë íü ¿ëãýð, äîìîã, åðººë, ìàãòààë, òààâàð áîäëîãî, ç¿éð öýöýí ¿ã, æîðîî ¿ã, çýðýã àðâèí áàÿí àìàí çîõèîë àðäûí òîãëîîì íààäãàé àæýý.

Ñóðãààëü íîìëîëûí óëàìæëàë íü íèéãýì , õóâü õ¿íä áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ ñýòãýëãýý ñî¸ë òºëºâø¿¿ëýõ àðãà õýðýãñýë áîëæ, õºãæèí áàÿæñààð èðñýí áàéíà.

Ýíýõ¿¿ óëàìæëàëûí õýâø¿¿ëýõ àðãà õýðýãñýë íü äàí ãàíö ýðõýëæ áóé àõóé àìüäðàëààñ óðãàí ãàð÷ áóéëàí õºãæèæ òºëæèæ áàéñàíã¿é ¿å ¿å õºãæèí äýëãýðýí áàéñàí òºðºë á¿ðèéí øàøèí ø¿òëýãòýé ñàëøã¿é õîëáîîîòîé.

4. Øàøèí ñ¿ñýã áèøðýëèéí óëàìæëàë

Ìîíãîë÷óóä áàéãàëü õàìãààëàõòàé õîëáîîòîé ýðòíèé ø¿òëýãèéí õýëáýðèéí ¿ëäýöýýñ ýõëýí ÿëàíãóÿà áóðõàíû øàøèí íîìëîë, ¸ñ æàÿã íü àðäûí çàí ¿éëòýé õàðèëöàí óóñàæ ºâºðìºö õýì õýìæýý áîëîí òîãòîñîíîîðîî òîäîðõîéëîãäîíî.

· Ýðòíèé Ìîíãîë÷óóäûí áàéãàëèéí äîãøèí øèð¿¿í ¿çýãäýë, ¿éë ÿâöûã ñºðºí ç¿òãýæ , óíàæ áîñ÷ ÿâàõäàà àìü çóóëãûí òºëººõ òýìöýëäýý òóñ äýì áîëñîí áàéãàëü îð÷èí äàõü àëü íýã ç¿éëèéã îíöëîí øîõîîðõîæ ò¿¿íèéãýý ø¿òýæ èðñýí áàéíà. Ýðòíèé ø¿òëýãèéí íýí ýðòíèé õýëáýðýýð áóþó á¿ð òîäîðõîé õýëáýë õ¿í õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûõîî àëü íýã ñîäîí õýëáýðýýð áóñäààñ øàëòàãààëàí ò¿¿íèéãýý õàìãààëàõ ñ¿ñýã áèøðýëèéí øèíæòýé óëàìæëàë áîëãîí õàäãàëàãäàæ áàéíà.

· áàéãàëü äýëõèéí á¿õ æàìûã àìüä, àìü äààã÷ ýçýíòýé, ãýæ ¿çýõ òºäèéã¿é ¿ãèéí õ¿÷, ¿ãèéí øèäýýð äàìæóóëàí òýäýíä íºëººëæ áîëîõ õ¿ñýë çîðèãîî îéëãóóëæ , çîðèëãîäîî õ¿ð÷ áîëíî ãýæ ¿çäýã äîì øèâøëýãèéí ¸ñûã áèé áîëãîæýý.

· Ìîíãîë õ¿í íóòàã íóãûíõà àí àìüòàíûã íýëýíõ¿éä íü õàéðëàí õàìãààëæ èðñýí òºäèéã¿é Ìîíãîë÷óóä ýðòíýýñ íààø ÷îíî , áóãûã îíãîí ø¿òýýí òîòåìèçì áàéñàí óòãààð, õàéðëàäàã.

· Ìîíãîë÷óóä çàãàñûã ýðòíýýñ íààø ëóñ ñàâäàã ãýæ ¿çýí ýðäýíèéí ñî¸ìáîíäîî çàëñàí áà çàãàñ íü ºñºí ¿ðæèõèéí áèëýã òýìäýã áîëãîäîã.

· Óóë óñàà ø¿òýõ íü ýðòíèé îíãîí ø¿òëýãèéí íýãýí ¿ëäýö áºãººä Ìîíãîë÷óóä òºðñºí áóóöàíäàà õºðâººõ , óãààñàí óñíààñàà àìñàõ, ñýòãýë ñàíààãàà àðèóñãàäàã

· Ýíý á¿õýí íü õ¿í àðä õàíãàé äýëõèéãýý äýýäëýí ñ¿ñëýí áèøýð÷, õ¿íäýòãýë ºðøººë ýðæ áóéí èëýðõèéëýë áîëæ èðñýí áàéíà.

· Øàøèí ñ¿ñýã áèøðýëèéí óëàìæëàë íü îëîí æèëèéí óëáààòàé áàéãàëü õàìãààëàõ, õàéðëàõ ¿çýë íýí ýðòíèé ø¿òëýãýýñ ýä¿ãýýãèéí áóðõàíû øàøíû ñóðãààëüä ãîë öºì áîëæ óëàìæëàãäàæ, øèíý÷ëýãäýæ èðñýí ò¿¿õòýé.

5. Àæèãëàëò òàíèí ìýäýõ¿éí óëàìæëàë:

Ìîíãîë÷óóä íýí ýðòíýýñ íààø ìàë÷íû îëîí ¿åèéí òóðø áàéãàëü îð÷íîî òàíòí ìýäýõ, ò¿¿íèéãýý óëàìæëóóëàí ºâë¿¿ëýõ èðñýíèé ¿ð ºãººæ ¿ð øèìñ þì. Îëîí æèëèéí àæèãëàëò òóðøèëò íüíºð èõ èõ ìýäëýã , òóðøëàãûí ñàí áëæ ¿ð ä¿í áîëæ áàÿæèí õºãæñººð ñ¿¿ë ñ¿¿ëäýý îäîí çóðõàé äàâõàð õºãæèõ áîëîìæ áîëñîí áàéíà. Ýíý íü ÿâààíäàà øèíæëýõ óõààíû ¿íäýñòýé áîëæ òààìàãàëàë, ìýäëýãèéã áîëãîñîí áàéíà.

· Ìîíãîë÷óóä íàð, ñàð îä ýðõýñ, ñàëõèíû àÿñ, ìàíàí áóäàíãèéí øèíæ çýðãýýð áàéãàëü öàã óóðûí ººð÷ëºëòèéã øèíæýæ èðñýí áàéíà.

· Ìîíãîë÷óóä ìàë, óðãàìàëûí ¿éë õºäëºëººð áàéãàëü, öàã óóðûí ººð÷ëºëòèéã óðüäààñ òààìàãëàæ èðñýí áàéíà.

· Ìîíãîë÷óóä ºäºð òóòìûíõàà ãýð àõóéí åðäèéí àìüäðàëûí ¿çýãäýë, ºâãºä õºãøäèéí áèå ìàõüáîäèä ãàðàõ õýâèéí áóñ ººð÷ëºëòººð íü áàéãàëü öàã óóðûí áàéäëûã òààðóóëàí òààìàãëàäàã áàéíà .

Òàíèí ìýäýõ óëàìæëàë ûí íýã ãîë îíöëîã íü õ¿í áàéãàëü 2 õàðèëöàí õàìààðàë áèå áèåíäýý õýðõýí òàòàãäàæ áàéãàà, íýã íýãíýý òóëæ ò¿øèæ èðñýíä îðøèíî . Õýäèéãýýð Ìîíãîë÷óóäûí áàéãàëü îð÷èíä õàíäàõ õàíäëàãà õóðààíãóéëàí àâ÷ ¿çýæ áîëîõ áîëîâ÷ ººð õîîðîíäîî àìèí ø¿òýëöýý á¿õèé çàðèì íýã òàë íü , ýíýðýë õàéðûí øèíæòýé áàéõàä çàðèì íü ñóðãààëü íîìëîëûí øèíæèéã äàõàð àãóóëñàí çýðýã ºðãºí óòãà àãóóëàãàòàé áàéíà .

Á¿õýëä íü áàãöëàí ¿çâýýñ í¿¿äýë÷äûí ñî¸ë èðãýíøèë íü íèéãìýýñ áàéãàëü îð÷èíòîéãîî çîõèöîæ àìüäðàõ á¿õýë á¿òýí àðãà óõààí, ñî¸ëûã áèé áîëãîñîí íü íýí òîäîðõîé õàðàãäàæ áàéíà.

Áàéãàëü õàìãààëàõ õóóëü öààçíû óëàìæëàë

Ìîíãîë÷óóäûí áàéãàëü õàìãààëàõ óëàìæëàë íü áèäíèé ºâºã äýýäýñ áîëîõ õ¿íí¿ íàààñ ýõòýé ãýæ ¿çýõ áîëîõ òàëòàé áºãººä ÌÝª-209 îíä Ìàîäóíü Øàíüþé “Ãàçàð áîë óëñûí ¿íäýñ ” õýìýýí ¿çýæ áàéñàí áîë äàðàà äàðààãèéí ãàð÷ èðñýí óëñóóä íü áàéãàëü õàìãààëàõ òàë äýð àíõààð÷ òàõèëãà òàéëãà ¿éëäýæ áàéñàí ìýäýý áàéíà .

1206 îí ãýõýä Ìîíãîëûí òóëãàð òºð òîãòíîæ, Èõ Ìîíãîë óëñ áàéãóóëàãäñàíààð áàéãàëü õàìãààëàõ õóóëü öààçíû íýãäìýë òîãòîëöîî áèé áîëæ ýíý ¿åèéí ãîë õóóëü íü ”Èõ çàñàã õóóëü” þì. Ýë õóóëü íü íèéãìèéí îëîí òàëûí õàðèëöààã çîõèöóóëñàí íýãäìýë õóóëü áîëæ ÷àäñàí òºäèéã¿é îäîîãèéí ýíý óíàãàí òºðõººð õàäãàëàí õàìãààëàõ ¿éëä ìàø èõ õýðýã áîëîñîí áàéíà.

Èõ Çàñàã õóóëüä áàéãàëü õàìãààëàëòóóäûí íàðèéí çààëòóóä áèé .

1. Ãàçàð íóòãèéã îíãîí õýëáýðýýð õàäãàëàõ, öýâýð àðèóí áàéëãàõ, ãàçðûí õºðñ áýë÷ýýðèéã ç¿é çîõèñòîé, àðâè÷ õÿìãà÷ àøèãëàõ, áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ ºðãºí õ¿ðýýòýé áîäëîãî ÿâóóëæ í¿¿äëèéí àìüäðàëûí íýã ýõ ¿¿ñâýð áîëîõ áýë÷ýýðèéã íýí òýðã¿¿íä òàâüæ ò¿¿íèéã õàìãààëàõ ýðõç¿éí ¿íäñèéã òàâüæ ºãñºí áàéíà.

2. Àìüä àìüòàíûã öàíãààã òàéëàã÷ óñûã ÷àíäàìàíà ýðäýíýòýé ç¿éðëýí äýýäëýæ, áîõèðäóóëàõã¿é áàéõààð çààñàí áàéíà.

3. Îé õýýðèéí ò¿éìýðòýé òýìöýõ , óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, ò¿éìýðòýé òýìöýõ, àñóóäëûã õóóëü÷èëæ ºãñºí áàéíà .

4. Ìîíãîë÷óóäûí àæ àõóé õàâñàðãà, öýðãèéí ñóðãóóëèéí óð ÷àäâàðûí íýã èëýðõèéëýë áîëîõ àí àâûã çîõèîí áàéãóóëàõ , àí àâûã çîõèñòîé àãíàõ çýðãèéã õóóëü÷ëàí çààæ ºãñºí áàéíà.

Ìîíãîë÷óóäûí áàéãàëü õàìãààëàõ óëàìæëàë íü Èõ Þàí ã¿ðíèé ¿åä óëàì ã¿íçãèéð¿¿ëýí õºãæèæ áàéæýý.

Óëìààð áàéãàëü õàìàãààëàëòàé õîëáîîòîé îëîí õóóëü òîãòîîìæóóä ãàð÷ áàéãàëü äýëõèéãýý õàéðëàí õàìãààëæ èðñýí áàéíà. Ãîë ãîë õóóëèóä

1. Àëòàí õàíû öààç áè÷ýã //1507-1582 /

2. Þàí óëñûí íýâòýðõèé òîëü

3. Õóòàãòàé ñýöýí õóíòàéæûí øàøíû öààç XVII çóóí

4. Äº÷èí äºðâºí õî¸ðûí èõ öààç 1640 îí

5. Õàëõ æóðàì /1709-1795/

6. Çàðëèãààð òîãòîîñîí Ìîíãîë óëñûí õóóëü ç¿éëèéí áè÷ýã

Ýäãýýðèéã á¿õýëä íü áàçàæ õýëáýë , Ìîíãîë óëñûí áàéãàëü îð÷íûã õàìãààëàõ òàëààð íýí ýðòíýýñ çàí çàíøèë, øàøèí ø¿òëýã, õóóëü öààçíû ìàø íàðèéí, îíöãîé ºâºðìºö òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëñýí öººí òîîíû îðíóóäûí íýã þì. Ýíý á¿õýí íü Ìîíãîë õ¿íèé óíàãàí áàéãàëòàéãàà ºäºð òóòàì õàðüöàæ áàéäàã àõóé àìüäðàëûí ñýòãýëãýý àðãà óõààíòàé øóóä õîëáîîòîé.

Ìîíãîë óëñûí áàéãàëü ¿¿ðä õýâýýð õàäãàëàãäàí ¿ëäýã õîé÷ ¿åäýý àìüä áàéãàëèà ºâë¿¿ëýí ¿ëäýýå

АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН 12 сургаал

2008-03-12T16:53:00.000-07:00

Àëáàí áîëîí àìðàëòûí

æóðìààð àЯëàëä яâàõ үåä:

Äýëõèéí ýìçýã òýíöâýðò òîãòîëöîîã á¿¿ àëäàãäóóë. Õýðýâ õ¿í á¿ð áàéãàëü õàìãààëàõ, õàäãàëàí ¿ëäýýõ àæèëä ãàð áèå îðîëöîõã¿é áîë áàéãàëèéí ¿çýñãýëýíò ãàçðóóä óñòàæ ¿ã¿é áîëîí áèäíèé äàðààãèéí ¿å ò¿¿íèé ¿çýñãýëýí ãîîã ¿çýæ ÷àäàõã¿é áîëíî ãýäãèéã ñàíàæ ÿâ.
ªºðèéíõºº àðä õºëèéí ìºðººñ ººð ÿìàð ÷ ìºð á¿¿ ¿ëäýý. Äóðñãàë áîëãîæ çóðàã àâ÷ ÿâ. Ìîä, õàä ÷óëóóíä ÿìàð ÷ áè÷èãëýë á¿¿ ¿éëäýý. ßìàð ÷ õîã á¿¿ õàÿ. Äàðõàí öààçàò ãàçðóóä áîëîí ò¿¿õèéí äóðñãàëò ãàçðóóäààñ ÿìàð ÷ äóðñãàëûí ç¿éë á¿¿ àâ.
Òà àÿëàëàà ñîíèðõîëòîé áàéëãàõûí òóëä æóóë÷èëæ áó÷ íóòãèéíõàà ãàçàðç¿é, ¸ñ çàíøèë, àìüäðàëûí ìàÿã áîëîí ñî¸ëûí òóõàé èë¿¿ã ìýäýõèéã õè÷ýý. Íóòãèéí àðäóóä þó ÿðèõûã àíõðààðàëòàé ñîíñ, òýäýíòýé ÿðèëö.
Áóñäûí õóâèéí àìüäðàë áîëîí ¿çýë áîäëûã õ¿íäýë.
Áóñàäòàé çóðагàà àâàõóóëàõûí òóëä çºâøººðºë àâ.
Õîâîð áà õîâîðäñîí óðãàìàë áîëîí àüòíû ãàðàëòàé ýä ç¿éëñ õóäàëäàí àâàõûã öýýðëý.
ÀÍÓ-ûí Ãààëûí óäèðäàõ ãàçðààñ ãàðãàñàí “Ãàäààä àÿëàõààñ ºìíº ìýäýõ ¸ñòîé ç¿éëñ” íîìûã ñàéòàð óíø.
Ìàðøðóòûí äàãóó ÿâæ ñóð. Àìüòàí, óðãàìàë áîëîí òýäíèé àìüäðàõ îð÷íûã á¿¿ ñ¿éòãý.
Áàéãàëü õàìãààëàõ àæëûí õºòºëáºð áîëîí áàéãóóëëàãóóäûí òàëààð ìýäýýëýë àâ. Òýäíèé àæèëä òóñàëæ ñóð.
ßâãàí þìóó ýêîëîããèéí öýâýð òåõíèêýýð çîð÷èõûã ýðõýìëý. Æîëîî÷ íàðûã çîãñîîë äýýð õºäºëã¿¿ðýý óíòðààæ áàéõûã àíõààðóóëæ ÿâ.
Ýíåðãèéã, óñ, àãààðò õýìíýëòòýé õàíääàã, õîã õàÿãäàë áîëîí õîðò áîäèñóóäûã äàõèí áîëîâñðóóëäàã çýðýã áàéãàëü õàãìàààëëûí ¿éë õýðýãò õ¿÷ õºäºëìºðºº çàðæ áóé áàéãóóëëàãà, àðä èðãýäýä ¿ðãýëæ òóñ õ¿ðãýæ áàé.
ªºðèéí æóóë÷ëàëûí çóó÷ààñ ÀÆÁÍ-èéí àãààðûí, àãçðûí, óñàí àÿëàë æóóë÷ëàëûã ÿâóóëàõàä áàéãàëü õàìãààëëûí ¿íäñýí ÷èãëýëèéã áàðèìòëàæ áóé áàéãóóëëàãóóäûí òóõàé àñóó. ÀÆÁÍ-ûí òýäãýýð áàéãóóëëàãóóäàä òîäîðõîé íóòàã áîëîí ýêîñèñòåìèéã õàìãààëàõ ººðñäèéí ýêîëîãèéí õóóëèéã áîëîâñðóóäàõûã çºâøººðñºí áàéäàã.

Ýêî æóóë÷ëàëûã á¿õ ë ãàçðóóäàä ÿâóóëàõäàà WWF-èéí Àðêòèêèéí õºòºëáºðººñ áîëîâñðóóëñàí, Ðåéêüÿâèê õîòíîî çîõèîí áàéãóóëñàí ñåìèíàðààñ îëîí óëñûí áàéãàëü õàãààëëûí íèéãýìëýã áîëîí Àðêòèê äàõü æóóë÷äûí áàéãóóëëàãóóäûí òóñëàìæòàéãààð áàòàëãààæñàí ä¿ðìýýñ ãàæèõã¿é áàéõ ¸ñòîé. ¯¿íä

¯¿íä:

Àÿëàë æóóë÷ëàëûã áàéãàëü õàìãààëàõ àæèëòàé õîñëóóëàí àæèëëà
Áàéãàëèéí óíàãàí òºðõ, áèîëîãèéí òºðºë ç¿éëèéã õàäãàëàí ¿ëäýý.
Õýðýãëýý, õàÿãäàë áîëîí áîõèðäîëòûí òºâøèíã áàãàñãà.
Íóòãèéí ñî¸ë, àæ àõóéã õ¿íäýë.
Áàéãàëèéí íººöèéã çîõèñòîé àøèãëà.
Ò¿¿õèéí áîëîí øèíæëýõ óõààíû ¿¿äíýýñ ¿íý öýíýòýé ãàçðûã õ¿íäýòãý.
Îðîí íóòàã æóóë÷ëàëûí ¿éë àæèëëëàãààíààñ òîäîðõîé îðëîãî îëîõ ¸ñòîé.
Æóóë÷ëàëûã õàíãàëòòàé ÿâóóëàõûí òóëä ìýðãýæëèéí áîëîâñîí õ¿÷íèéã áýëòãý.
Àÿëàë æóóë÷ëàë íü òàíèí ìýäýõ¿éí øèíæ ÷àíàðòàé áàéõ ¸ñòîé.
Àþóëã¿é áàéäëûã õàíãàæ áàé

Асралт хайрхан руу аялсан нь

2008-03-12T03:55:00.000-07:00

Намайг Мөнхтогтох гэдэг. Би бага байхын л тэнэх дуртай нэгэн байлаа. Тэр багын гэнэн хүсэлдээ хөтлөгдсөн ч юм уу аялал жуулчлалын мэргэжилтэй болсон. Хамгийн анхны ертөнцийг ойлгох үзлийг нутаг минь төлөвшүүлсэн байх. Тэгээд эх орноо хайрлах сэтгэл, түүхээрээ бахархах үндэсний үзэлтэй болж хүмүүжсэндээ. Олон аялалд явж байснаас хамгийн сэтгэлд хоногшин үлдсэн нэгэн аялалын талаар өгүүлье. Энэ 2006 оны 06 сарын 03 наас 13 -ны хооронд 10 хоног явган аялсан Хэнтийн нурууны ноён оргил Асралт хайрхан руу явсан аялал байлаа. Аялал маш сайхан байсан ч бэрхшээлтэй тулгарч, түүнийг даван туулах тусам хат сууж, явсан замаа эргэж харах тусам өөрсдөөрөө бахархах сэтгэгдэл төрдөг. Тэрэлжийн голыг сал хийж гаталсан, замдаа шоронгын хоригдолтой дайралдаж охидоо алдах шахсан, зугтсан бултсан нуугдсан, багийн хоёр гишүүний хөл нь гэмтэж бүтэн долоо хоногийн турш үүрч явсан зэрэг шалтгаанаас болж сүүлийн гурав хоног гэдэс дундуур мацаг барьж явсан ч эцэст нь зорилгодоо хүрч эх орныхоо нэгэн сүрлэг уулсын ноён оргил дээр гарсан тэр мөчийг одоо санахад сайхан байна.